Ustawienia|

WyÂwietlaj zdjŕcia:

WyŁwietlaj zdjŕcia w zak│adce systematyka:

WyÂwietlaj systematyka:

WyÂwietlaj statystyki:

WyÂwietlaj filmiki Youtube:


WyÂwietlaj w│aÂciwoÂci roÂliny:

-budowa kwiatka:
-p│atki kwiatka:
-typ kwiatostanu:
-stopie˝ zlo┐enia liÂcia:
-typ ulistnienia:
-wygl▒d blaszki liÂcia:
-kszta│t blaszki liÂcia:
-unerwienie blaszki liŁcia:
-wielkoŠ wciŕcia blaszki:
-│odyga przekrˇj:
-ogonek liÂcia:
-prŕciki:
-kolor:
-okres kwitnienia:

WyÂwietlaj Opis roÂliny:

-nazewnictwo:
-morfologia:
-biologia i ekologia:
-zastosowanie:
-zmiennoŠ:
-zagro┐enia i ochrona:
-zasiŕg wystepowania:
-ciekawostki:
-inne:
-przypisy:
-bibliografia:

Panel

Osˇb online:2
WyÂwietlaj: zdjŕcia: |systematykŕ: |filmiki youtube: |w│aÂciwoÂci roÂlin: |Opis roÂlin:
Szparag lekarski(( úac: Asparagus officinalis)
-
Czerwiec Lipiec
-

Czy wiesz ┐e?.

Wraz z popularyzacj┬▒ upraw szparagi w XVI wieku zacz├¬┬│y si├¬ tak┬┐e pojawia├Ž na obrazach przedstawiaj┬▒cych martwe natury i sceny rodzajowe. Malowali je m.in. Vincenzo Campi (zm. 1591) z Cremony "Sprzedawczyni owoców" oraz Frans Snyders (zm. 1657) w "Martwej naturze z owocami w wiklinowym koszu."
Avatar


Autor : Lena
2014-07-06
Autor : Lena 2014-07-06

Domena eukarionty
Królestwo ro┬Âliny
Klad ro┬Âliny naczyniowe
Klad ro┬Âliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoli┬Âcienne
Rz┬▒d szparagowce
Rodzina szparagowate
Rodzaj szparag
Gatunek szparag lekarski

Nazewnictwo

Szparag lekarski (Asparagus officinalis L.) – gatunek byliny z rodziny szparagowatych. Wyst├¬puje naturalnie w obszarze ┬Âr├│dziemnomorskim i na terenach przyleg┬│ych. Jest jedynym jadalnym przedstawicielem rodzaju szparag (Asparagus) i jako ro┬Âlina uprawna rozpowszechniony zosta┬│ na ca┬│ym ┬Âwiecie, z najwi├¬kszym obecnie o┬Ârodkiem produkcji w Chinach.



Jest warzywem cenionym ze wzgl├¬du na walory smakowe i lekkostrawno┬Â├Ž, przy czym jadalne s┬▒ m┬│ode p├¬dy zwane zwyczajowo szparagami lub wypustkami szparag├│w. W ofercie handlowej obecne s┬▒ bia┬│e i zielone wypustki, kt├│re mimo r├│┬┐nic s┬▒ p├¬dami tego samego gatunku. R├│┬┐na barwa wypustek wynika z r├│┬┐nego sposobu uprawy – zielone wypustki wyrastaj┬▒ nad powierzchni├¬ gruntu, a bia┬│e rosn┬▒ przysypane ziemi┬▒.

Morfologia:

Pêd nadziemny
Nagi, ob┬│y i prosty, osi┬▒ga do 1,5 m (rzadko 2 m) wysoko┬Âci. Silnie, wiechowato rozga┬│├¬ziony w g├│rnej cz├¬┬Âci. W dolnej cz├¬┬Âci nierozga┬│├¬ziony, okryty nielicznymi i rzedn┬▒cymi ku g├│rze, skr├¬toleg┬│ymi, ┬│uskowatymi li┬Â├Žmi. Li┬Âcie wspieraj┬▒ce odga┬│├¬zienia I rz├¬du u nasady s┬▒ wyd┬│u┬┐one w kolczast┬▒ ostrog├¬. Z pachwin li┬Âci w g├│rnej cz├¬┬Âci p├¬du wyrastaj┬▒ wznosz┬▒ce si├¬ odga┬│├¬zienia boczne p├¬du. Z pachwin ┬│uskowatych li┬Âci u nasady ga┬│┬▒zek oraz rosn┬▒cych na ga┬│┬▒zkach wyrastaj┬▒ p├¬czki 3-15 (rzadko do 25) ga┬│├¬ziak├│w. S┬▒ to ko├▒cowe fragmenty p├¬du pe┬│ni┬▒ce funkcj├¬ asymilacyjn┬▒. S┬▒ proste, ob┬│e, ostro zako├▒czone i osi┬▒gaj┬▒ 1-3 cm d┬│ugo┬Âci.
K┬│┬▒cze
Nazywane karp┬▒, kr├│tkie i rozga┬│├¬zione, drewniej┬▒ce, okryte g├¬stymi, ┬│uskowatymi li┬Â├Žmi. Z jednego k┬│┬▒cza wyrasta zwykle kilka p├¬d├│w nadziemnych oraz liczne, grube, szare korzenie.
Korzenie
Mi├¬siste, pe┬│ni┬▒ce funkcj├¬ spichrzow┬▒ ┬┐yj┬▒ wiele lat. Co roku wyrastaj┬▒ z nich w┬│├│kniste korzenie boczne s┬│u┬┐┬▒ce do pobierania wody i substancji pokarmowych, obumieraj┬▒ce po zako├▒czeniu wegetacji. System korzeniowy si├¬ga na g┬│├¬boko┬Â├Ž ok. 3 m i szeroko┬Â├Ž 2,5 m, g┬│├│wna masa korzeni znajduje si├¬ na g┬│├¬boko┬Âci ok. 1 m.
Kwiaty
Zwisaj┬▒ce, drobne (do 4-6 mm d┬│ugo┬Âci), dzwonkowate, ┬┐├│┬│tawe lub jasnozielone. Wyrastaj┬▒ pojedynczo lub po 2-3 z rozga┬│├¬zie├▒ w g├│rnej cz├¬┬Âci p├¬du. Osadzone s┬▒ na cienkich szypu┬│kach, d┬│ugich zwykle na 10-20 mm, z kolankiem w po┬│owie d┬│ugo┬Âci. Kwiaty m├¬skie i ┬┐e├▒skie zwykle tworz┬▒ si├¬ na r├│┬┐nych ro┬Âlinach (gatunek dwupienny), cho├Ž zdarzaj┬▒ si├¬ i kwiaty obup┬│ciowe. Sze┬Â├Ž listk├│w okwiatu zro┬Âni├¬tych jest u nasady, ko├▒ce maj┬▒ lekko zaokr┬▒glone. Do okwiatu od wewn┬▒trz przyro┬Âni├¬te s┬▒ w dolnej cz├¬┬Âci listk├│w nitki sze┬Âciu pr├¬cik├│w. Nitki te osi┬▒gaj┬▒ podobn┬▒ d┬│ugo┬Â├Ž jak pod┬│ugowate, pomara├▒czowe pylniki. W kwiatach m├¬skich s┬│upek jest zmarnia┬│y, w kwiatach ┬┐e├▒skich – pr├¬ciki, a poza tym okwiat jest kr├│tszy. S┬│upek jest 3-komorowy, z 3-dzielnym znamieniem.
Owoc
Kulista jagoda o ┬Ârednicy 6-10 mm, po dojrzeniu czerwona. W trzech komorach nasiennych zawiera zwykle sze┬Â├Ž nasion. U nasady jagody utrzymuj┬▒ si├¬ listki okwiatu. ; Nasiono: Niemal kuliste, czarne, o matowej, pomarszczonej powierzchni. W 1 g nasion znajduje si├¬ 35-60 sztuk.
Gatunki podobne
W polskiej florze pojawia si├¬ rzadko zawlekany szparag cienkolistny (A. tenuifolius), kt├│ry ma podobny pokr├│j, tak samo zielone p├¬dy, ga┬│├¬ziaki wiotkie i czerwony owoc. R├│┬┐ni si├¬ m.in. ga┬│├¬ziakami w┬│osowato cienkimi (do 0,2 mm grubo┬Âci), zebranymi w p├¬czki licz┬▒ce ich 15-40 sztuk. Poza tym ro┬Âlina ta jest zwykle ni┬┐sza (do 0,8 m wysoko┬Âci) i ma nitki pr├¬cik├│w 4x d┬│u┬┐sze od kulistych pylnik├│w.

Biologia i ekologia:

Ro┬Âlina jest zasobna w czynne biologicznie zwi┬▒zki. Korzenie i k┬│┬▒cza zawieraj┬▒ asparagin├¬, saponiny sterydowe (pochodne sarsasapogeniny i diosgeniny), kumaryn├¬, koniferyn├¬, wanilin├¬, rutyn├¬, nietypowe w├¬glowodany (fruktany podobne do inuliny) z udzia┬│em do 3,1%, olejki lotne, karotenoidy (fizamin├¬, kapsantyn├¬) i aminokwasy. W zielu stwierdzono m.in. glikozyd koniferyn├¬, kwas chelidonowy, saponiny oraz znaczne ilo┬Âci aminokwasu asparaginy wraz z tyrozyn┬▒, arginin┬▒ i metylosulfoniow┬▒ pochodn┬▒ metioniny. W owocach wyodr├¬bniono m.in. kapsantyn├¬, fizamin├¬ i znikome ilo┬Âci alkaloidów. Wed┬│ug niektórych ┬╝róde┬│ owoce z powodu zawarto┬Âci saponin mog┬▒ mie├Ž dzia┬│anie toksyczne po spo┬┐yciu.

Genetyka
Komórki w fazie diploidalnej maj┬▒ 20 chromosomów (10 par).

Rozwój
Z kie┬│kuj┬▒cych nasion powstaj┬▒ ro┬Âliny, które w pierwszym roku wytwarzaj┬▒ do 10-12 mi├¬sistych korzeni oraz 5-6 du┬┐ych p┬▒ków p├¬dów rozwijaj┬▒cych si├¬ w roku kolejnym. Mi├¬siste korzenie ┬┐yj┬▒ kilka lat, po czym stopniowo obumieraj┬▒. Nowe wyrastaj┬▒ z k┬│┬▒cza powy┬┐ej nasad starych korzeni. K┬│┬▒cze z ka┬┐dym kolejnym rokiem rozrasta si├¬ na boki i ku górze. Z górnej powierzchni wyrastaj┬▒ p├¬dy nadziemne zamieraj┬▒ce w ko├▒cu jesieni i w tym czasie powstaj┬▒ grube p┬▒ki p├¬dów przysz┬│orocznych. M┬│ode p├¬dy rosn┬▒ wiosn┬▒, gdy gleba przy p┬▒kach nagrzeje si├¬ do ponad 9 °C. Pocz┬▒tkowo s┬▒ grube, mi├¬siste, soczyste i maj┬▒ przyjemny smak. W tym stadium rozwoju s┬▒ jadalne. W optymalnych warunkach tempo przyrostu p├¬dów wynosi ok. 7 mm na godzin├¬. Po przekroczeniu 25-30 cm wysoko┬Âci przestaj┬▒ nadawa├Ž si├¬ do spo┬┐ycia – grubieje skórka i ┬Âcianki w┬│ókien ┬│ykowych oraz drewna. Nie zebrane do celów spo┬┐ywczych p├¬dy rosn┬▒ w gór├¬, zieleniej┬▒ i rozga┬│├¬ziaj┬▒ si├¬. Ro┬Âlina kwitnie od maja do lipca (stosunek ro┬Âlin m├¬skich do ┬┐e├▒skich wynosi 1:1). Kwiaty zapylane s┬▒ przez pszczo┬│y. Owoce dojrzewaj┬▒ (czerwieniej┬▒) pod koniec lata. Rozsiewane s┬▒ przez ptaki, zw┬│aszcza z rodzin drozdowatych i go┬│├¬biowatych. W uprawie ro┬Âliny wytwarzaj┬▒ p├¬dy corocznie przez kolejne 12, maksymalnie do 15-18 lat.

Ekologia
Ro┬Ânie na suchych zboczach, przydro┬┐ach i w ┬Âwietlistych zaro┬Âlach. Gatunek charakterystyczny dla muraw kserotermicznych z rz├¬du Festucetalia valesiacae. Przystosowaniem do suchych siedlisk jest redukcja li┬Âci do ┬│usek, przej├¬cie funkcji asymilacyjnej przez ┬│odyg├¬ (analogicznie jak u kaktusów) oraz g┬│├¬boki system korzeniowy.

Zastosowanie:

Ro┬Âlina jadalna
Historia
Uprawiany jako warzywo ju┬┐ w staro┬┐ytno┬Âci przez Egipcjan, Greków i Rzymian. Jego wizerunki obecne s┬▒ na egipskich sarkofagach sprzed 5 tys. lat. W ró┬┐nych cywilizacjach odgrywa┬│ wa┬┐n┬▒ rol├¬ jako symbol falliczny, ze wzgl├¬du na podobie├▒stwo m┬│odych p├¬dów do pr┬▒cia w czasie wzwodu. Uwa┬┐any za afrodyzjak. Rzymianie mieli aluzyjne powiedzenie: Zrób to, zanim ugotuj┬▒ si├¬ szparagi. W XVI wieku szejk Omar Ibn Muhammed Al Nefzawi w dziele Aromatyczny ogród pisa┬│ o szparagach: Sma┬┐one z ┬┐ó┬│tkami w t┬│ustym mleku wielb┬│┬▒dzim i miodzie powoduj┬▒, i┬┐ m├¬ski cz┬│onek jest w pogotowiu dzie├▒ i noc. Kato Starszy (zm. 149 r. p.n.e.) odnotowa┬│ w De agri cultura szparagi jako jedyne warzywo obok kapusty warte uprawy. Columella w I w. n.e. pisa┬│, ┬┐e Rzymianie konserwowali szparagi w sosie w┬│asnym, a spo┬┐ywali na gor┬▒co z roztopionym mas┬│em, sol┬▒, pieprzem i kropl┬▒ cytronu. W Europie w czasie ┬Âredniowiecza straci┬│ popularno┬Â├Ž, któr┬▒ odzyska┬│ w wieku XVI. Sta┬│ si├¬ wówczas popularny w Anglii i Francji, pó┬╝niej tak┬┐e w Niemczech. Obecnie uprawiany na ca┬│ym ┬Âwiecie. Na straganach Europy pojawiaj┬▒ si├¬ obok uprawianych szparagów, tak┬┐e znacznie cie├▒sze, ale wy┬Âmienite p├¬dy szparagów dziko rosn┬▒cych.
Walory kulinarne
Szparagi opisywane s┬▒ jako jedne z najsmaczniejszych warzyw. Charakteryzuj┬▒ si├¬ delikatnym smakiem i komponuj┬▒ si├¬ z potrawami mi├¬snymi, rybami, drobiem oraz z innymi warzywami. Znana jest tak┬┐e zupa szparagowa. Walory smakowe, lekkostrawno┬Â├Ž, du┬┐a zawarto┬Â├Ž witamin (C, kwas foliowy), soli mineralnych (cynk, wap├▒), przeciwutleniaczy (rutyna, glutation) i b┬│onnika oraz niska warto┬Â├Ž energetyczna (100 g ┬Âwie┬┐ych szparagów dostarcza 17 kilokalorii, a 10 ugotowanych p├¬dów zawiera 33 kcal) sprawiaj┬▒, ┬┐e szparagi s┬▒ zalecane w zdrowej diecie,. Spo┬┐ywane m┬│ode p├¬dy okre┬Âlane s┬▒ w ofercie handlowej mianem "wypustek". Pra┬┐one nasiona stanowi┬▒ surogat kawy.
U niektórych osób spo┬┐ycie szparagów mo┬┐e spowodowa├Ž nadmierne wydzielanie gazów jelitowych[24]. Ponadto po spo┬┐yciu szparagów u ┬Ârednio 40-50% osób pojawia si├¬ nieprzyjemny zapach moczu. Cecha ta ma pod┬│o┬┐e genetyczne (dziedziczona autosomalnie dominuj┬▒co), odzwierciedla zdolno┬Â├Ž metabolizowania zwi┬▒zków prekursorowych ze szparagów, i jest w ró┬┐nym stopniu obecna w ró┬┐nych populacjach ludzkich (w niektórych, np. populacji kaukazoidalnej na terenie Francji cech├¬ wykazuje 100% osobników). Zapach jest wynikiem pojawienia si├¬ w urynie mieszaniny sze┬Âciu zawieraj┬▒cych siark├¬ pochodnych alkilowych: metanotiolu, dimetylosulfidu, dimetylodisulfidu, dimetylosulfotlenku, dimetylosulfonu i bis-(metyltio)metanu; wszystkie z nich maj┬▒ charakterystyczne, odra┬┐aj┬▒ce zapachy kojarzone z gnij┬▒cymi produktami, gotowan┬▒ kapust┬▒ itp. Zwi┬▒zki te nie wyst├¬puj┬▒ naturalnie w szparagach, a s┬▒ one efektem metabolizmu zwi┬▒zków prekursorowych z tego warzywa, jak: S-metylmetioniny (pochodna aminokwasu metioniny) czy kwasu asparagusowego (pochodna waliny). Zdolno┬Â├Ž wyczuwania tych zapachów tak┬┐e nie jest powszechn┬▒ i jednolit┬▒ cech┬▒ u ludzi. Szczególna nadwra┬┐liwo┬Â├Ž w├¬chowa na zwi┬▒zki zapachowe b├¬d┬▒ce metabolitami prekursorów ze szparagów jest przyk┬│adem polimorfizmu genetycznego, z ok. 10% osobników szczególnie nadwra┬┐liwych w├¬chowo na te zwi┬▒zki (zarówno we w┬│asnym, jak i cudzym moczu).
Sposoby przyrz┬▒dzania
Sporz┬▒dza si├¬ z nich sa┬│atki i zupy, s┬│u┬┐┬▒ jako dodatek do potraw mi├¬snych i rybnych. Przed przyrz┬▒dzeniem bielone p├¬dy szparagów znajduj┬▒ce si├¬ w ofercie handlowej wymagaj┬▒ obrania (skrobaczk┬▒ lub no┬┐em usuwa si├¬ skórk├¬ od góry do do┬│u). Wypustki zielone nie wymagaj┬▒ obierania. Nast├¬pnie nale┬┐y odci┬▒├Ž lub od┬│ama├Ž stwardnia┬│┬▒ nasad├¬ p├¬du. Szparagi gotuje si├¬ ok. 10-15 minut w osolonej wodzie, z dodatkiem soku cytryny i mas┬│a. Soku z cytryny nie dodaje si├¬ podczas gotowania zielonych szparagów, poniewa┬┐ zabarwia je na szaro. Szparagi bia┬│e gotuje si├¬ do mi├¬kko┬Âci, a zielone krócej (al dente). Gotowa├Ž mo┬┐na zarówno w specjalnych, wysokich garnkach jak i p┬│askich, odpowiednio szerokich, gdzie mo┬┐na p├¬dy zwi┬▒za├Ž w celu ┬│atwiejszego ich wyci┬▒gni├¬cia z garnka. Po ugotowaniu podaje si├¬ je z mas┬│em, sosem holenderskim, beszamelem, vinegret z dodatkami takimi jak natka pietruszki, bu┬│ka tarta, parmezan, posiekane jajka na twardo. Szparagi mo┬┐na tak┬┐e zapieka├Ž w piecu lub grillu.

Ro┬Âlina lecznicza
Historia
W Europie wschodniej i Azji odwary z k┬│┬▒czy i korzeni szparagów od dawna by┬│y stosowane w chorobach uk┬│adu kr┬▒┬┐enia i nerek, reumatyzmie i epilepsji. Kompresami z odwarami leczono ropne schorzenia skóry. Nalewk├¬ z jagodami szparagów uwa┬┐ano za ┬Ârodek zapobiegaj┬▒cy impotencji. W chi├▒skim lecznictwie ludowym odwary z k┬│┬▒czy i korzeni u┬┐ywane by┬│y jako ┬Ârodek moczop├¬dny, poprawiaj┬▒cy nastrój psychiczny, lecz┬▒cy lub zapobiegaj┬▒cy podagrze, cukrzycy i impotencji. W farmakopeach niektórych krajów szparagi uznane s┬▒ lub by┬│y za oficjaln┬▒ ro┬Âlin├¬ lecznicz┬▒ (np. we Francji, Meksyku, Portugalii, Wenezueli). W ostatnich wydaniach Farmakopea polonica szparagi nie s┬▒ wymieniane
.
Surowiec zielarski
Gdy szparag stosowany by┬│ w lecznictwie jako ro┬Âlina zio┬│owa, surowcem zielarskim by┬│o k┬│┬▒cze z korzeniami – Rhizoma (Radix) Asparagi oraz owoce – Fructus Asparagi.
Dzia┬│anie
Wspó┬│czesna zachodnia medycyna uwa┬┐a szparagi za warzywo bogate w witaminy i sole mineralne. Szparagi zawieraj┬▒ du┬┐┬▒ ilo┬Â├Ž kwasu foliowego (10 ugotowanych p├¬dów dostarcza 225 mikrogramów, czyli prawie 50% dziennego zapotrzebowania) oraz witaminy C (10 ugotowanych p├¬dów dostarcza 25 mg). Z tego powodu szparagi zalecane s┬▒ kobietom planuj┬▒cym ci┬▒┬┐├¬ jako bogate ┬╝ród┬│o kwasu foliowego. Poza tym w szparagach znajduje si├¬ witamina E, karoten, potas, b┬│onnik oraz glutation, a wi├¬c m.in. przeciwutleniacze korzystnie dzia┬│aj┬▒ce na skór├¬. M┬│ode p├¬dy i korzenie maj┬▒ dzia┬│anie moczop├¬dne i lekko rozwalniaj┬▒ce, cho├Ž nie s┬▒ to oddzia┬│ywania odpowiednio potwierdzone w przypadku ludzi (efekt potwierdzony zosta┬│ w badaniach z udzia┬│em zwierz┬▒t). Podobnie uwa┬┐a si├¬ tylko, ┬┐e s┬▒ te┬┐ skuteczne w zapobieganiu tworzenia si├¬ kamieni nerkowych. Asparagina i wyci┬▒g ze szparagów powoduje spadek ci┬Ânienia t├¬tniczego, rozszerzenie naczy├▒ wie├▒cowych, wzmo┬┐enie si┬│y skurczów mi├¬┬Ânia sercowego przy równoczesnym spowolnieniu ich rytmu. Powszechne stosowanie w leczeniu impotencji w ró┬┐nych kulturach, np. w Anglii i Indiach, wynika┬│o prawdopodobnie g┬│ównie z powodu fallicznych skojarze├▒ tego warzywa. Aktualnie przypuszcza si├¬, ┬┐e szparagi dostarczaj┬▒ organizmowi licznych sk┬│adników o wysokiej warto┬Âci od┬┐ywczej, poprawiaj┬▒c stan zdrowia, a tym samym potencj├¬ seksualn┬▒ oraz zwi├¬kszaj┬▒c libido. Ro┬Âlina zawiera fitoestrogeny, zwane asparagozydami, które jednak bez wyra┬╝nych skutków stosowano w leczeniu dysfunkcji seksualnych u kobiet. Wed┬│ug niektórych naukowców fitoestrogeny obecne w gatunku Asparagus adscendens hamuj┬▒ przekszta┬│canie testosteronu w 5-alfa-dihydrotestosteron, zwi├¬kszaj┬▒c jego st├¬┬┐enie w organizmie. Wed┬│ug niektórych ┬╝róde┬│ gatunek ten zosta┬│ wymieniony w starych tekstach ajurwedyjskich jako pobudzaj┬▒cy seksualnie, inni autorzy odnosz┬▒ jednak zapisy medycyny ajurwedyjskiej do k┬│┬▒czy Asparagus racemosus. Wed┬│ug zielarza Michaela Tierry, za┬│o┬┐yciela American Herbalists Guild, szparagi spo┬┐ywane jako warzywo maj┬▒ te┬┐ dzia┬│a├Ž normalizuj┬▒co na podzia┬│y komórek w chorobach nowotworowych oraz oczyszcza├Ž organizm stymuluj┬▒c prac├¬ nerek i oczyszczaj┬▒c uk┬│ad limfatyczny. W ramach poszukiwania aktywnych zwi┬▒zków pochodzenia ro┬Âlinnego do walki z chorob┬▒ nowotworow┬▒ przeprowadzono równie┬┐ badania kliniczne ze zwi┬▒zkami obecnymi w szparagach. Szczególn┬▒ uwag├¬ zwrócono na protodioscyn├¬, rutyn├¬ i kwercetyn├¬, które znajduj┬▒ si├¬ w zielonych szparagach. Istniej┬▒ sprzeczne doniesienia nt. wp┬│ywu szparagów na dn├¬ moczanow┬▒. Z jednej strony opisywane s┬▒ jako u┬│atwiaj┬▒ce rozpuszczanie z┬│ogów moczanów wywo┬│uj┬▒cych dn├¬, z drugiej strony, ze wzgl├¬du na wysok┬▒ zawarto┬Â├Ž puryn, szparagi nie s┬▒ polecane osobom cierpi┬▒cym na to schorzenie.
Dawkowanie
Szparagi spo┬┐ywane s┬▒ zwykle jako warzywo. Jak do tej pory nie ustalono bezpiecze├▒stwa i efektywno┬Âci dzia┬│ania szparagów, dlatego nie nale┬┐y przekracza├Ž ilo┬Âci normalnie spo┬┐ywanych podczas posi┬│ku. W szparagach dost├¬pnych na rynku mog┬▒ znajdowa├Ž si├¬ pozosta┬│o┬Âci herbicydów i insektycydów, np. permetryny. W dawkach leczniczych wysuszone k┬│┬▒cze przyjmowane jest w formie naparu, przy czym zalecana dawka dzienna wynosi 45-60 g surowca. Przed leczeniem zaleca si├¬ te┬┐ wypicie wi├¬kszej ilo┬Âci p┬│ynów.

┬»ywozielone p├¬dy zachowuj┬▒ barw├¬ do pó┬╝nej jesieni. Wykorzystywane s┬▒ do bukietów.

ZmiennosŠ:

Wyró¿nia siê dwa podgatunki:
Asparagus officinalis L. subsp. officinalis – podgatunek typowy, kt├│rego zasi├¬g pokrywa si├¬ z zasi├¬giem gatunku.
Asparagus officinalis L. subsp. prostratus (Dumort.) Corb. Nouv. Fl. Normand. 568 (1894) (syn. Asparagus prostratus Dumort.) – ma rozes┬│an┬▒ ┬│odyg├¬ i bardzo kr├│tkie mi├¬dzyw├¬┬╝la. Wyst├¬puje w zbiorowiskach trawiastych na wybrze┬┐ach morskich p├│┬│nocno-zachodniej Europy, od p├│┬│nocnej Hiszpanii, przez Francj├¬ do po┬│udniowo-wschodniej Irlandii i p├│┬│nocno-zachodnich Niemiec. Szczeg├│lnie liczny jest na wybrze┬┐u Kornwalii, gdzie jedn┬▒ z wysp ko┬│o p├│┬│wyspu Lizard nazwano wysp┬▒ Szparagow┬▒.

Liczne odmiany hodowlane podgatunku typowego r├│┬┐ni┬▒ si├¬ cechami u┬┐ytkowymi (plenno┬Âci┬▒, jako┬Âci┬▒ wypustek i odporno┬Âci┬▒ na choroby), s┬▒ odmiany ca┬│kowicie m├¬skie i dwupienne. Odmiany m├¬skie daj┬▒ bardziej cenione p├¬dy i nie zachwaszczaj┬▒ plantacji trudnymi do zwalczenia siewkami szparaga, ale maj┬▒ wi├¬ksze od dwupiennych wymagania glebowe. Do najstarszych uprawianych u nas nale┬┐┬▒ niemieckie odmiany 'Huchel's Leistungsauslese' oraz 'Schwetzinger Meisterschuss'. S┬▒ one mniej plenne od nowszych odmian, zw┬│aszcza holenderskich, ale daj┬▒ wypustki dobrej jako┬Âci i s┬▒ ma┬│o wymagaj┬▒ce. Do odmian bardzo plennych, ale wymagaj┬▒cych dobrych stanowisk nale┬┐┬▒ holenderskie 'Franklin' i 'Gynlim'. Mimo wprowadzania kolejnych odmian szparagi nieznacznie zmieniaj┬▒ si├¬ z biegiem lat. Wiele wsp├│┬│czesnych kultywar├│w stanowi jedynie wariacje niewiele odbiegaj┬▒ce od orygina┬│u wci┬▒┬┐ obecnej w uprawie od XIX wieku odmiany 'Connover's Colossal'.

Podzia┬│ szparag├│w znajduj┬▒cych si├¬ w ofercie handlowej na bia┬│e i zielone nie jest wynikiem zmienno┬Âci taksonomicznej tego gatunku lecz r├│┬┐nic w sposobie uprawy.

Zagro┐enia i ochrona:

Za najwa┬┐niejsze szkodniki szparaga uwa┬┐ane s┬▒: poskrzypka dwunastokropkowa i poskrzypka szparagowa, trzep szparag├│wka, mszyca szparagowa i mszyca burakowa, ┬Âmietka glebowa i ┬Âmietka kie┬│k├│wka. Ro┬Âliny bywaj┬▒ te┬┐ pora┬┐ane przez rdz├¬ szparaga.

Zasiŕg wystŕpowania:

W Polsce dziko ro┬Ânie w po┬│udniowej cz├¬┬Âci kraju, na pó┬│nocy prawdopodobnie tylko zdzicza┬│y z dawnych upraw. Stanowiska dzikie trudno odró┬┐ni├Ž od zdzicza┬│ych ze wzgl├¬du na ┬│atwo┬Â├Ž rozsiewania si├¬ z nasion. Obecnie rozpowszechniony niemal w ca┬│ym kraju, szczególnie cz├¬sty na ni┬┐u na zachód od linii Wroc┬│aw-P┬│ock-Gda├▒sk. Rzadko ro┬Ânie w górach i niektórych obszarach Polski pó┬│nocno-wschodniej i wschodniej. Zasi├¬g obejmuje ┬Ârodkow┬▒ i po┬│udniow┬▒ Europ├¬ (na pó┬│noc po Dani├¬ i po┬│udniow┬▒ Szwecj├¬), pó┬│nocn┬▒ Afryk├¬ i zachodni┬▒ oraz ┬Ârodkow┬▒ Azj├¬ (po Mongoli├¬ i chi├▒ski region autonomiczny Sinciang na wschodzie). Zdzicza┬│y w rejonie upraw na ró┬┐nych obszarach o klimacie umiarkowanym, w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, w Australii i Nowej Zelandii, w po┬│udniowej cz├¬┬Âci Ameryki Po┬│udniowej, na wyspach Galapagos oraz w pó┬│nocnej Europie, w tym na wyspach brytyjskich

Ciekawostki:

Wraz z popularyzacj┬▒ upraw szparagi w XVI wieku zacz├¬┬│y si├¬ tak┬┐e pojawia├Ž na obrazach przedstawiaj┬▒cych martwe natury i sceny rodzajowe. Malowali je m.in. Vincenzo Campi (zm. 1591) z Cremony "Sprzedawczyni owoców" oraz Frans Snyders (zm. 1657) w "Martwej naturze z owocami w wiklinowym koszu."

Inne:

Uprawa:
Wymagania
Szparagi najlepiej rosn┬▒ na glebach suchych i wapiennych. Wymagaj┬▒ gleb przepuszczalnych i przewiewnych, szybko nagrzewaj┬▒cych si├¬ i g┬│├¬bokich (o grubej warstwie ornej), zawieraj┬▒cych du┬┐o próchnicy (powy┬┐ej 1,5%), o pH 6-7,5. Nie nale┬┐y zak┬│ada├Ž plantacji szparagów w miejscach podmok┬│ych, w zag┬│├¬bieniach terenu, na glebach zwi├¬z┬│ych. Szparagi wymagaj┬▒ stanowiska otwartego i dobrze nas┬│onecznionego. Wytrzymuj┬▒ spadki temperatur, wymarzaj┬▒c tylko przy silnych mrozach podczas bez┬Ânie┬┐nych zim. Niskie temperatury podczas plonowania szparagów powoduj┬▒ pogorszenie plonów – wolniejszy wzrost i szybsze ┬│ykowacenie p├¬dów. Z kolei zbyt wysoka temperatura powoduje przedwczesny rozwój i rozlu┬╝nienie wierzcho┬│ka p├¬du.
Rozmna┬┐anie
W uprawie plantacyjnej sadzi si├¬ zwykle roczne k┬│┬▒cza uzyskane wcze┬Âniej w rozsadniku z nasion, rzadziej 8-12 tygodniowe siewki. Karpy wysadza si├¬ ok. 20-25 cm poni┬┐ej powierzchni gruntu w wa┬│ach ziemi mi├¬dzy bruzdami maj┬▒cymi ok. 40 cm szeroko┬Âci i 25–30 cm g┬│├¬boko┬Âci. Nasiona wysiewa si├¬ wczesn┬▒ wiosn┬▒, po czym siewki si├¬ rozrzedza, tak by ka┬┐da m┬│oda ro┬Âlina mia┬│a swobodn┬▒ przestrze├▒ do rozwoju. Po roku, wiosn┬▒, karpy wydobywa si├¬ z rozsady i wysadza w miejscu docelowej uprawy.
Pielêgnowanie
Przed posadzeniem szparagów konieczne jest przygotowanie gleby. W zale┬┐no┬Âci od warunków wskazane lub konieczne jest zniszczenie chwastów, nawo┬┐enie organiczne i mineralne, wapnowanie i g┬│├¬bokie spulchnienie gleby. Szparagi uprawia si├¬ w jednym miejscu nie d┬│u┬┐ej ni┬┐ przez 12-13 lat. M┬│ode ro┬Âliny w pierwszym i drugim roku wymagaj┬▒ nawadniania. Szparagarnie nawozi si├¬ nawozami organicznymi co 3 lata w okresie jesiennym, a nawozami fosforowymi i potasowymi nawet corocznie.
Zbiór i przechowywanie
Zbiera si├¬ m┬│ode p├¬dy wyrastaj┬▒ce z podziemnego k┬│┬▒cza w okresie od po┬│owy kwietnia do po┬│owy lipca. Zbioru dokonuje si├¬ codziennie, a przy hodowli bia┬│ych szparagów, nawet dwa razy dziennie (z powodu potrzeby unikania wyrastania p├¬dów ponad wa┬│y ziemne i ich przebarwiania si├¬). Dzienny zbiór z hektara w warunkach polskich wynosi przeci├¬tnie oko┬│o 100 kg (w okresach wysokiej temperatury ponad 200 kg). P├¬dy obcina si├¬ po osi┬▒gni├¬ciu przez nie 20-30 cm wysoko┬Âci. Bielone, zwane bia┬│ymi szparagami uzyskuje si├¬ przez usypanie wa┬│ów ziemnych nad ro┬Âlinami. P├¬dy rosn┬▒c w ca┬│o┬Âci pod ziemi┬▒ s┬▒ etiolowane i dlatego nie wytwarzaj┬▒ zielonego barwnika. Zawieraj┬▒ one mniej witamin i minera┬│ów. W┬│a┬Âciwe przechowywanie jest bardzo istotne dla walorów handlowych szparagów. W wysokiej temperaturze p├¬dy wysychaj┬▒, szybko drewniej┬▒, a u bielonych poni┬┐ej g┬│ówki pojawia si├¬ czerwone zabarwienie. Bez sch┬│odzenia utrzymuj┬▒ ┬Âwie┬┐o┬Â├Ž tylko przez jedn┬▒ dob├¬ i w tym czasie powinny zosta├Ž sprzedane i skonsumowane. Mog┬▒ by├Ž przetrzymane przez kilka dni w ch┬│odni w temperaturze od 1 °C do 3 °C i przy wilgotno┬Âci powietrza bliskiej 100%. Poza por┬▒ zbiorów szparagi mog┬▒ by├Ž konserwowane lub mro┬┐one.
Produkcja w Polsce i na ┬Âwiecie
Przeci├¬tne plony z plantacji wynosz┬▒ w warunkach naszego kraju 5–6 t/ha (maksymalne do 12 t/ha). Zbiory p├¬dów szparagów w Polsce w 2005 r. wynios┬│y ok. 3 tys. ton. Wi├¬kszo┬Â├Ž wysy┬│ana jest na eksport, w 70% do Niemiec. Area┬│ upraw systematycznie wzrasta, przy czym produkcja koncentruje si├¬ w województwie lubuskim i wielkopolskim. Najwi├¬cej plantacji zlokalizowanych jest w okolicach Nowego Tomy┬Âla, gdzie swoj┬▒ siedzib├¬ ma Polski Zwi┬▒zek Producentów Szparaga. Corocznie odbywaj┬▒ si├¬ tam tak┬┐e Mi├¬dzynarodowe Konferencje Szparagowe. Liderem produkcji szparagów na ┬Âwiecie s┬▒ Chiny, gdzie w 2004 r. zebrano ich 5,8 mln ton. Nast├¬pne miejsca zajmuj┬▒: Peru – 200 tys. ton w 2006, USA – 77 tys. ton w 2004, Meksyk – 58 tys. ton w 2005, Niemcy – ok. 50 tys. ton w 2005. Najwi├¬ksi importerzy szparagów to: USA sprowadzaj┬▒ce ponad 92 tys. ton, Niemcy – 40 tys. ton, Japonia – 17 tys. ton.

Biblioghrafia:

W│aÂciwoÂci

Budowa kwiatka : Korona promienista

Budowa kwiatka : Korona dzwonkowata

Kolor : ¯ó³ty

Kolor : Zielony

Kolor : Wielokolorowy

Okres kwitnienia

Czerwiec Lipiec

Gatunek leczniczy

Stanowisko s│oneczne

RoÂlina uprawiana

-
RODZINA Convallariaceae (konwaliowate) -iloŠ 5
Maianthemum bifolium(Konwalijka dwulistna), Polygonatum odoratum(Kokoryczka wonna), Polygonatum multiflorum(Kokoryczka wielokwiatowa), Ornithogalum umbellatum(┬Žniedek baldaszkowaty), Asparagus officinalis(Szparag lekarski),

Liczba komentarzy 0

Dodaj komentarz.



Zdjŕcia



RODZINA Convallariaceae (konwaliowate) -iloŠ 5
Maianthemum bifolium(Konwalijka dwulistna),
Polygonatum odoratum(Kokoryczka wonna),
Polygonatum multiflorum(Kokoryczka wielokwiatowa),
Ornithogalum umbellatum(┬Žniedek baldaszkowaty),
Asparagus officinalis(Szparag lekarski),