Ustawienia|

WyÂwietlaj zdjŕcia:

WyŁwietlaj zdjŕcia w zak│adce systematyka:

WyÂwietlaj systematyka:

WyÂwietlaj statystyki:

WyÂwietlaj filmiki Youtube:


WyÂwietlaj w│aÂciwoÂci roÂliny:

-budowa kwiatka:
-p│atki kwiatka:
-typ kwiatostanu:
-stopie˝ zlo┐enia liÂcia:
-typ ulistnienia:
-wygl▒d blaszki liÂcia:
-kszta│t blaszki liÂcia:
-unerwienie blaszki liŁcia:
-wielkoŠ wciŕcia blaszki:
-│odyga przekrˇj:
-ogonek liÂcia:
-prŕciki:
-kolor:
-okres kwitnienia:

WyÂwietlaj Opis roÂliny:

-nazewnictwo:
-morfologia:
-biologia i ekologia:
-zastosowanie:
-zmiennoŠ:
-zagro┐enia i ochrona:
-zasiŕg wystepowania:
-ciekawostki:
-inne:
-przypisy:
-bibliografia:

Panel

Osˇb online:1
WyÂwietlaj: zdjŕcia: |systematykŕ: |filmiki youtube: |w│aÂciwoÂci roÂlin: |Opis roÂlin:
┬Žliwa tarnina (Ang: Blackthorn, (Du: Schlehdorn, úac: Prunus spinosa)
-
Kwiecie├▒ Maj
-

Czy wiesz ┐e?.

W kulturze s┬│owia├▒skiej cierniste krzewy sadzono na grobach samobójców, by powstrzyma├Ž ich od straszenia ┬┐ywych oraz palono w nich wied┬╝my. Ko┬│kami z tarniny zabijano stworzenia uwa┬┐ane za wcielenia z┬│ego (zmor), w tym te┬┐ nietoperze. Ze wzgl├¬du na przypisywanie tarninie tego, ┬┐e pos┬│u┬┐y┬│a do zrobienia korony cierniowej dla Jezusa Chrystusa, w kulturze chrze┬Âcija├▒skiej wi┬▒zana by┬│a z szatanem. W czasie polowa├▒ na czarownice w Anglii by┬│a t├¬piona jako ro┬Âlina obrz├¬dowa wykorzystywana do czarów i u┬┐ywano jej do budowy stosów. Z drugiej strony podawana jest legenda z Poznania, wed┬│ug której Bóg obsypa┬│ tarnin├¬ niezliczon┬▒ ilo┬Âci┬▒ ┬Ânie┬┐nobia┬│ych kwiatów, by w ten sposób dowie┬Â├Ž jej niewinno┬Âci i zdj┬▒├Ž oskar┬┐enia, ┬┐e to z niej wykonano koron├¬ cierniow┬▒.
Avatar


Autor : Lena
2013-12-09
Autor : Lena 2013-12-09

Domena eukarionty
Królestwo ro┬Âliny
Klad ro┬Âliny naczyniowe
Klad ro┬Âliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad ró┬┐owych
Rz┬▒d ró┬┐owce
Rodzina ró┬┐owate
Rodzaj ┬Âliwa
Gatunek ┬Âliwa tarnina

Nazewnictwo

┬Žliwa tarnina, tarnina, tarka (Prunus spinosa L.) – gatunek krzewu z rodziny r├│┬┐owatych (Rosaceae).

Rodzajowa nazwa naukowa Prunus to stosowane ju┬┐ w ┬Âwiecie antycznym (np. przez Pliniusza Starszego) okre┬Âlenie ┬Âliw. Nazwa gatunkowa spinosa oznacza „ciernista, kolczasta” i wywodzi si├¬ z ┬│aci├▒skiego s┬│owa spina (=kolec, cier├▒).



Gatunek posiada w j├¬zyku polskim liczne nazwy zwyczajowe – regionalne i dawne: ciarka, ciarki, cierniaki, ciernie, ciernie czarne, dzika ┬Âliwa, kopcipka (korcipka), ostr├¬┬┐e, ostrz├¬┬┐e, sliwa dzika, ┬Âliwa tarka, ┬Âliwa tar├▒, tarka, tarki, tarn, tar├▒, tarnina, tarnka, tarnki, ternkowe drzewo, tarno┬Âliw, tarnosliwa, tarno┬Âliwka, tarn├│wka, ┬┐arno┬Âliwa.



Wyst├¬puje niemal w ca┬│ej Europie, w zachodniej Azji i p├│┬│nocnej Afryce. W Polsce jest to gatunek pospolity na ni┬┐u i ni┬┐szych po┬│o┬┐eniach g├│rskich. Jest bardzo zmienny i tworzy miesza├▒ce z innymi ┬Âliwami. Przypuszcza si├¬, ┬┐e krzy┬┐├│wka tego gatunku z a┬│ycz┬▒ (P. cerasifera) wyda┬│a uprawian┬▒ ┬Âliw├¬ domow┬▒ (P. domestica). Tarnina jest ro┬Âlin┬▒ wykorzystywan┬▒ w zio┬│olecznictwie, ma jadalne owoce, odgrywa istotn┬▒ rol├¬ ┬Ârodowiskow┬▒, wykorzystywan┬▒ tak┬┐e w nasadzeniach biotechnicznych. Jest ro┬Âlin┬▒ miododajn┬▒ i dostarcza twardego drewna, zw┬│aszcza dawniej maj┬▒cego wielorakie zastosowania. Tworzy g├¬ste, cierniste zaro┬Âla zwane czy┬┐niami b├¬d┬▒ce ostoj┬▒ dla wielu gatunk├│w zwierz┬▒t.

Morfologia:

Pokr├│j
Najcz├¬┬Âciej ro┬Ânie jako krzew o wysoko┬Âci do ok. 3 m, bardzo rzadko wyrasta w niskie drzewko do 6 m, wyj┬▒tkowo do 8 m, przy czym wed┬│ug niekt├│rych autor├│w tak wysokie okazy to najwyra┬╝niej miesza├▒ce z innymi ┬Âliwami. Cierniste krzewy s┬▒ g├¬sto rozga┬│├¬zione i posiadaj┬▒ liczne odrosty korzeniowe, tak ┬┐e w efekcie tworz┬▒ zwarte, trudne do przebycia zaro┬Âla.
Pêd
M┬│ode p├¬dy s┬▒ delikatnie omszone, przy czym omszenie zanika wraz z wiekiem. P├¬dy roczne s┬▒ ju┬┐ g┬│adkie i br┬▒zowe (od strony ocienionej – oliwkowozielone), starsze – ciemnobr┬▒zowe i po┬│yskuj┬▒ce, z licznymi, drobnymi jasnymi punktami. Ko├▒ce kr├│tkop├¬d├│w przekszta┬│cone s┬▒ w silne i d┬│ugie ciernie. Odga┬│├¬zienia drugiego rz├¬du odstaj┬▒ pod k┬▒tem prostym lub nawet rozwartym. P┬▒czki wegetatywne s┬▒ drobne (do 2 mm), spiczastojajowate, otoczone kulistymi p┬▒czkami kwiatowymi. ┬úuski p┬▒k├│w s┬▒ czerwono-br┬▒zowe, zwykle orz├¬sione lub ow┬│osione. P┬▒ki osadzone s┬▒ pojedynczo lub po 2-3 obok siebie (serialnie), przy czym zwykle skrajne p┬▒ki s┬▒ kwiatowe. Kora na starszych pniach jest czarnofioletowa i delikatnie sp├¬kana w w┬▒skie pasma.
Korzenie
Rozrastaj± siê daleko i p³ytko pod powierzchni± ziemi. Wyrastaj± z nich liczne odrosty korzeniowe.
Li┬Âcie
Osadzone skr├¬tolegle, wyrastaj┬▒ na ogonku o d┬│ugo┬Âci 0,7–1,5 cm (z wierzchu cz├¬sto czerwono zabarwionym), u nasady kt├│rego znajduj┬▒ si├¬ w┬▒skie, ow┬│osione przylistki z gruczo┬│owatymi z┬▒bkami na brzegu o d┬│ugo┬Âci ok. 5 mm. Blaszka li┬Âciowa jest odwrotnie jajowata, eliptyczna lub lancetowata o d┬│ugo┬Âci od 1,5 do 6,5 cm (najcz├¬┬Âciej od 2 do 4 cm) i szeroko┬Âci od 1 do 2,8 cm. U nasady blaszka li┬Âciowa jest klinowato zw├¬┬┐ona, na szczycie zaostrzona lub lekko st├¬piona, na brzegu pi┬│kowana. Za m┬│odu li┬Âcie s┬▒ obustronnie omszone, rozwini├¬te s┬▒ z wierzchu nagie, matowe, pod spodem delikatnie omszone, g┬│├│wnie przy nerwach. Z wierzchu s┬▒ ciemniej zielone, od spodu s┬▒ bladozielone. Li┬Âcie s┬▒ bardzo zmienne, tak┬┐e w obr├¬bie tej samej ro┬Âliny – r├│┬┐ni┬▒ si├¬ mi├¬dzy sob┬▒ li┬Âcie rosn┬▒ce na d┬│ugo- i kr├│tkop├¬dkach oraz na cierniach.
Kwiaty
Osadzone s┬▒ najcz├¬┬Âciej pojedynczo, rzadziej po dwa, bardzo rzadko po trzy do pi├¬ciu. Wi├¬ksze skupienia tworz┬▒ zw┬│aszcza na ko├▒cach p├¬d├│w. Wyrastaj┬▒ na kr├│tkich szypu┬│kach (5–8 mm d┬│ugo┬Âci). Maj┬▒ ┬Ârednic├¬ od 1,2 cm do 1,8 cm. Pi├¬├Ž bia┬│ych lub zielonkawobia┬│ych p┬│atk├│w korony ma d┬│ugo┬Â├Ž 6–8 mm. Ich kszta┬│t jest pod┬│ugowato-jajowaty, a na ko├▒cu bywaj┬▒ p┬│ytko wci├¬te. Kielich jest zwykle nagi, niekiedy ow┬│osiony. Sk┬│ada si├¬ z 5 tr├│jk┬▒tnych, nie odgi├¬tych i na brzegu orz├¬sionych dzia┬│ek. Pr├¬ciki w liczbie ok. 20, zako├▒czone s┬▒ ┬┐├│┬│tymi lub czerwonymi pylnikami. S┬│upek jest dolny i nagi. Wkl├¬s┬│e dno kwiatowe wy┬Âcielone jest tkank┬▒ wydzielnicz┬▒ miodnika.
Owoce
Pestkowce zwane tarkami osadzone s┬▒ na wzniesionych, kr├│tkich szypu┬│kach. Maj┬▒ kszta┬│t kulisty i ┬Ârednic├¬ od 1 do 1,5 cm (u podgatunk├│w i miesza├▒c├│w wi├¬ksze, do 3 cm). Owoce s┬▒ barwy czarnosinej z niebieskawym nalotem. Wewn┬▒trz mi┬▒┬┐sz przyro┬Âni├¬ty jest do pestki, ma barw├¬ zielon┬▒ i smak cierpkogorzkawy. Pestka jest jajowata lub eliptyczna – osi┬▒ga ok. 1 cm d┬│ugo┬Âci i 0,5 cm grubo┬Âci. Pokryta jest brodawkami i pod┬│u┬┐nymi ┬┐ebrami.

Biologia i ekologia:

Fanerofit. Kwitnie niezwykle obficie, ale kr├│tko, w kwietniu i w maju (dalej na po┬│udniu ju┬┐ w marcu), przed rozwojem li┬Âci. Kwiaty s┬▒ wonne i wydzielaj┬▒ nektar. Wabione s┬▒ r├│┬┐ne owady zapylaj┬▒ce, kt├│rych udzia┬│ w zapylaniu jest bardzo istotny (ograniczenie dost├¬pno┬Âci owad├│w do kwiat├│w znacz┬▒co wp┬│ywa na zawi┬▒zywanie owoc├│w). Owoce dojrzewaj┬▒ we wrze┬Âniu i d┬│ugo utrzymuj┬▒ si├¬ na ga┬│├¬ziach.

Cechy fitochemiczne:

Owoce tarniny zawieraj┬▒ w ┬Âwie┬┐ej masie 30,1% suchej masy (w samym mi┬▒┬┐szu znajduje si├¬ 83% wody), 8,7–9,3% w├¬glowodan├│w (0,73% pektyn), 2,5–2,6% kwas├│w organicznych, 2,4% b┬│onnika, 1,5% bia┬│ek, 1,0–1,3% soli mineralnych, poza tym flawonoidy (antocyjany i kemferol), garbniki (1,7%) i sterole, a tak┬┐e wyra┬┐ane w mg na 100 g: 32 wapnia, 25 fosforu, 1,9 ┬┐elaza. Zawarto┬Â├Ž witaminy C wynosi ok. 12–19 mg%. Warto┬Â├Ž kaloryczna 100 g wynosi 54 kcal. Ze wzgl├¬du na znaczn┬▒ zawarto┬Â├Ž kwas├│w i garbnik├│w owoce maj┬▒ tak cierpki smak, ┬┐e w stanie ┬Âwie┬┐ym s┬▒ w zasadzie niejadalne. W wyniku przemro┬┐enia w owocach znacznie zmniejsza si├¬ udzia┬│ wolnych kwas├│w i garbnik├│w, a glukoza ulega cz├¬┬Âciowo przekszta┬│ceniu we fruktoz├¬, dzi├¬ki czemu staj┬▒ si├¬ s┬│odsze. W pestkach zawarte s┬▒ tak┬┐e znaczne ilo┬Âci olej├│w ro┬Âlinnych. Kora korzeni zawiera garbniki i olejek kamforowy, a kora na starszych p├¬dach – taniny.
W┬│a┬Âciwo┬Âci truj┬▒ce
Nasiona zawieraj┬▒ glikozydy cyjanogenne – amigdalin├¬, prunazyn├¬ i sambunigryn├¬. W niewielkich ilo┬Âciach glikozydy obecne s┬▒ te┬┐ w kwiatach. W wyniku hydrolizy enzymatycznej powstaje z nich silnie toksyczny cyjanowod├│r (kwas pruski) oraz benzaldehyd o charakterystycznej, marcepanowej woni. Spo┬Âr├│d wyst├¬puj┬▒cych w uprawie w Europie ┬Žrodkowej r├│┬┐nych ┬Âliw, w┬│a┬Ânie tarnina cechuje si├¬ najwi├¬ksz┬▒ zawarto┬Âci┬▒ cyjanowodoru w pestkach, wynosz┬▒c┬▒ od 3 do 6%. Zachorowania z objawami zatrucia kwasem pruskim znane s┬▒ w przypadku ┬Âwi├▒ po zjedzeniu przez nie pestek. W przypadku spo┬┐ycia przez cz┬│owieka cyjanowodoru doj┬Â├Ž mo┬┐e do ┬Âmierci przy dawce wynosz┬▒cej 1 mg na 1 kg masy cia┬│a. Dawka ┬Âmiertelna (LD50) podana doustnie dla myszy wynosi 3,7 mg/kg. ┬Žmier├Ž nast├¬puje w wyniku niedotlenienia na skutek pora┬┐enia o┬Ârodka oddechowego i bloku enzymatycznego.

Genetyka

Tarnina jest tetraploidem (2n=4x). Podstawowa haploidalna liczba chromosom├│w wynosi x=8, haploidalna liczba chromosom├│w n=16 (2n=32). Zr├│┬┐nicowanie haplotypowe jest znacznie wi├¬ksze w po┬│udniowej cz├¬┬Âci zasi├¬gu tarniny – co najwyra┬╝niej wskazuje na ostoje tego gatunku podczas plejstocenu. Wysoki polimorfizm DNA chloroplastowego u tego gatunku znacznie utrudnia prowadzenie nad nim bada├▒ filogenetycznych.

Ekologia

Siedlisko
Tarnina jest ro┬Âlin┬▒ niewybredn┬▒, rosn┬▒c┬▒ na prawie wszystkich glebach – piaszczystych, gliniastych i kamienistych. Porasta tak┬┐e sterty kamieni na obrze┬┐ach p├│l. Preferuje gleby wapienne i jest ich gatunkiem wska┬╝nikowym. Tarnina jest bardzo odporna na susz├¬ i mr├│z (wyst├¬puje w 4 strefie mrozoodporno┬Âci). Ma jedynie du┬┐e wymagania ┬Âwietlne – ro┬Ânie optymalnie i obficie owocuje w miejscach silnie nas┬│onecznionych, utrzymuje si├¬ jednak tak┬┐e w p├│┬│cieniu. W klasyfikacji zbiorowisk ro┬Âlinnych Europy ┬Žrodkowej gatunek charakterystyczny dla klasy (Cl.) Rhamno-Prunetea. Gdzie indziej ro┬Ânie w ┬Âwietlistych lasach i zaro┬Âlach z udzia┬│em d├¬b├│w i klonu tatarskiego. Porasta brzegi las├│w i tworzy ┬Âr├│dpolne zaro┬Âla. Wkracza na porzucone pastwiska i grunty rolnicze jako gatunek pionierski. W obr├¬bie osiedli, na przydro┬┐ach i skarpach ro┬Ânie jako gatunek synantropijny. W odpowiednich warunkach jest gatunkiem ekspansywnym, nierzadko tworz┬▒c rozleg┬│e, jednogatunkowe agregacje. Zaro┬Âla takie rozrastaj┬▒ si├¬ na siedliskach ciep┬│olubnych muraw i okrajk├│w, powoduj┬▒c zagro┬┐enie dla ich zachowania, tak┬┐e w rezerwatach ro┬Âlinno┬Âci stepowej i skalnej.

W przypadku przej┬Âcia ognia tarnina szybko regeneruje si├¬ za pomoc┬▒ odrost├│w z organ├│w podziemnych.

Interakcje miêdzygatunkowe

G┬▒sienica w┬│ochacza na┬Ânie┬┐ka (miernikowcowate) ┬┐eruj┬▒ca na li┬Âciach tarniny

G┬▒sienice namiotnika owocowiaczka (namiotnikowate) na tarninie

Tarnina poza sytuacjami, gdy jest ekspansywna wobec wielogatunkowych muraw i okrajk├│w ciep┬│olubnych, jest cenna dla ┬Ârodowiska, gdy┬┐ tworz┬▒c g├¬ste zaro┬Âla (tzw. czy┬┐nie), trudne do przebycia dla cz┬│owieka i wi├¬kszych zwierz┬▒t, stanowi dobre miejsce l├¬gowe dla ptak├│w i ma┬│ych ssak├│w. Ch├¬tnie l├¬gnie si├¬ w tarninie m.in. g┬▒siorek, poza tym sikory i pokrzewki. Owoce odgrywaj┬▒ istotn┬▒ rol├¬ w wy┬┐ywieniu ptactwa, tym bardziej istotn┬▒, ┬┐e s┬▒ d┬│ugo dost├¬pne. Po┬┐ywia si├¬ nimi ok. 20 gatunk├│w ptak├│w. Na cierniach tarniny dzierzbowate nierzadko zostawiaj┬▒ przek┬│ute drobne zwierz├¬ta lub owady tworz┬▒c w ten spos├│b swoiste spi┬┐arnie. Ro┬Âlina ta jest te┬┐ wa┬┐nym gatunkiem ┬┐ywicielskim lub siedliskiem dla d┬│ugiej listy bezkr├¬gowc├│w i grzyb├│w (gatunki powoduj┬▒ce istotne straty warto┬Âci u┬┐ytkowej wymienione s┬▒ dalej w sekcji „Choroby i szkodniki”). Na li┬Âciach tarniny ┬┐eruj┬▒ g┬▒sienice a┬┐ 135 gatunk├│w motyli, przy czym s┬▒ one szczeg├│lnie wa┬┐ne dla ogo├▒czyka ┬Âliwowca (Satyrium pruni) i pazika brzozowca (Thecla betulae), poza tym te┬┐ kupr├│wki rudnicy (Euproctis chrysorrhoea) (brudnicowate), Noctua comes, N. janthina, Xestia triangulum (s├│wkowate), Peribatodes rhomboidaria (miernikowcowate). Na li┬Âciach ┬┐eruj┬▒ tak┬┐e larwy licznych gatunk├│w b┬│onkoskrzyd┬│ych i chrz┬▒szczy. Podczas kwitnienia kwiaty wabi┬▒ m.in. padlin├│wk├¬ cesarsk┬▒ (Lucilia caesar) (plujkowate), ciocha barwnego (Anaglyptus mysticus) (k├│zkowate), ok. 20 gatunk├│w pszcz├│┬│ samotnic.

Zastosowanie:


Ro┬Âlina lecznicza
Surowiec zielarski
Kwiat tarniny – Flos Pruni spinose; owoc tarniny – Fructus Pruni spinose.

Zbi├│r
Kwiaty zbiera si├¬ ostro┬┐nie – natychmiast po zakwitni├¬ciu i suche – s┬▒ one bardzo delikatne, ┬│atwo si├¬ gniot┬▒ i czerniej┬▒. Suszy si├¬ je w temperaturze ok. 35 ┬░C lub na s┬│o├▒cu przy du┬┐ym przewiewie. Dobrze wysuszone powinny mie├Ž barw├¬ kremowo- lub szarawobia┬│┬▒ i delikatny zapach gorzkich migda┬│├│w. Z 5 kg ┬Âwie┬┐ych kwiat├│w uzyskuje si├¬ 1 kg suszu. Owoce do cel├│w leczniczych zbiera si├¬ w postaci dojrza┬│ej, ale jeszcze twarde (w pa┬╝dzierniku i listopadzie). Podczas zbioru najwygodniej jest strz┬▒sa├Ž owoce na p┬│achty roz┬│o┬┐one pod krzewami. Zebrane i oczyszczone owoce suszy si├¬ w stopniowo podnoszonej temperaturze, nie wy┬┐szej ni┬┐ 60 ┬░C. Po wysuszeniu s┬▒ pomarszczone, prawie czarne, w smaku cierpkie i ┬Âci┬▒gaj┬▒ce, kwa┬Âne, bez zapachu. Dla uzyskania 1 kg suszu potrzeba 3,5 kg owoc├│w.

Dzia┬│anie
Kwiatom przypisuje si├¬ nast├¬puj┬▒ce dzia┬│anie lecznicze: s┬│abo przeczyszczaj┬▒ce, wykrztu┬Âne, napotne i moczop├¬dne, maj┬▒ te┬┐ zmniejsza├Ž przepuszczalno┬Â├Ž naczy├▒ w┬│osowatych. Owoce maj┬▒ mie├Ž dzia┬│anie ┬│agodnie zapieraj┬▒ce i przeciwzapalne. U┬┐ywane s┬▒ w postaci odwaru (1/2 ┬│y┬┐eczki suszonych owoc├│w na 1 szklank├¬ wody) przy schorzeniach ┬┐o┬│┬▒dkowo-jelitowych, a tak┬┐e do p┬│ukania jamy ustnej i gard┬│a przy stanach zapalnych. Leczy├Ž te stany zapalne mo┬┐na tak┬┐e naparami i ┬Âwie┬┐ym sokiem z owoc├│w. Kwiaty po wysuszeniu stosuje si├¬ tak┬┐e w postaci napar├│w. Zasadniczo truj┬▒ce glikozydy cyjanowodorowe w bardzo niewielkich dawkach stymuluj┬▒ uk┬│ad oddechowy, trawienie i poprawiaj┬▒ samopoczucie.
Substancjami aktywnymi s┬▒ garbniki, flawonoidy i glikozydy cyjanogenne. Za dzia┬│anie antyseptyczne, przeciwzapalne i przeciwbiegunkowe odpowiadaj┬▒ garbniki. Flawonoidy dzia┬│aj┬▒ m.in. przeciwutleniaj┬▒co, przeciwzapalnie i zmniejszaj┬▒ przepuszczalno┬Â├Ž ┬Âcian naczy├▒ krwiono┬Ânych.

Ro┬Âlina jadalna

Owoce tarniny na ekspozycji (na dole, po┬Ârodku) w hiszpa├▒skiej Murcji

Mi┬▒┬┐sz owoc├│w, mimo ┬┐e cierpki w stanie ┬Âwie┬┐ym, jest ceniony ze wzgl├¬du na walory od┬┐ywcze, aromat i smak. Do spo┬┐ycia nadaje si├¬ po przemro┬┐eniu – staje si├¬ w├│wczas bardziej s┬│odki. Ze wzgl├¬du na toksyczny cyjanowod├│r nie nale┬┐y spo┬┐ywa├Ž pestek.

Sposoby przyrz┬▒dzania
Owoce do cel├│w przetw├│rstwa spo┬┐ywczego zbiera si├¬ w stanie dojrza┬│ym od pa┬╝dziernika (w├│wczas zawieraj┬▒ najbogatszy sk┬│ad) do wczesnej zimy. Je┬Âli owoce zostan┬▒ przemro┬┐one przed zbiorem, staj┬▒ si├¬ mi├¬kkie i ┬│atwo si├¬ psuj┬▒, dlatego zebrane ju┬┐ po przymrozkach wymagaj┬▒ natychmiastowego przerobienia. Mo┬┐na z nich robi├Ž konfitury, kompoty, nalewki, wina owocowe, soki i syropy. Przetworom nadaj┬▒ delikatny aromat i pikantny smak.

Znaczenie w kuchniach ┬Âwiata
Owoce tarniny odgrywa┬│y istotn┬▒ rol├¬ w gospodarce pierwotnych spo┬│ecze├▒stw Europy, przed rozpowszechnieniem si├¬ upraw drzew pochodz┬▒cych z innych cz├¬┬Âci ┬Âwiata. S┬│odkie przetwory z owoc├│w tarniny podawane by┬│y niegdy┬ jako dodatek do potraw. We Francji z niedojrza┬│ych owoc├│w robiono marynaty w occie, a z dojrza┬│ych owoc├│w – likier prunelle. W Niemczech owoce po t┬│oczeniu z wod┬▒ u┬┐ywane by┬│y do destylacji wysokoprocentowych alkoholi. W Rosji u┬┐ywane by┬│y zar├│wno do wyrobu w├│dek i innych alkoholi, jak i do sporz┬▒dzania marynat w occie, konfitur i galaretek, a tak┬┐e sok├│w. W Polsce tarki stosowane s┬▒ g┬│├│wnie do wyrobu win, zar├│wno jako domieszka barwi┬▒ca, aromatyzuj┬▒ca i wzbogacaj┬▒ca w garbniki, jak i podstawowy surowiec. Poza tym owoc├│w u┬┐ywa si├¬ do wyrobu w├│dek i nalewek (tarnin├│wka)[19], sok├│w i syrop├│w. W Wielkiej Brytanii z owoc├│w sporz┬▒dza si├¬ nalewk├¬ sloe gin, a w Hiszpanii (Nawarra) wytwarza si├¬ na du┬┐┬▒ skal├¬ likier pachar├ín.

ZmiennosŠ:

┬Žliwa tarnina jest jednym z 12 gatunk├│w reprezentuj┬▒cych sekcj├¬ Prunus w podrodzaju Prunus w rodzaju ┬Âliwa (Prunus L.) z rodziny r├│┬┐owatych (Rosaceae). Najbli┬┐ej spokrewniona jest z takimi gatunkami ┬Âliw jak: Prunus cerasifera, P. cocomilia, P. curdica, P. insititia, P. salicina, P. ussuriensis oraz gatunkami miesza├▒cowymi z tej grupy: P. domestica i P. ├Ś gigantea. Powsta┬│a prawdopodobnie w wyniku poliploidyzacji diploidalnego taksonu b├¬d┬▒cego wsp├│lnym przodkiem z P. cerasifera.

Gatunek jest zmienny pod wzgl├¬dem morfologicznym. Spotykane s┬▒ okazy istotnie r├│┬┐ni┬▒ce si├¬: wysoko┬Âci┬▒, rozmiarami li┬Âci, kwiat├│w i owoc├│w, stopniem omszenia oraz ilo┬Âci┬▒ i grubo┬Âci┬▒ cierni. W przesz┬│o┬Âci opisywano r├│┬┐ne formy o swoistym zestawie cech, jednak zmienno┬Â├Ž w tym zakresie warunkowana jest najwyra┬╝niej wp┬│ywem czynnik├│w zewn├¬trznych na poszczeg├│lne ro┬Âliny. Charakterystyczne dla miejsc eksponowanych na silne wiatry lub spasanych przez zwierz├¬ta s┬▒ formy kar┬│owe, niemal p┬│asko rosn┬▒ce. Analizy biometryczne i genetycznie nie wykazuj┬▒ wyra┬╝nych gradient├│w zmienno┬Âci tarniny w uk┬│adzie geograficznym. T┬│umaczone jest to bardzo skutecznym rozsiewaniem nasion tego gatunku przez ssaki i ptaki, co zmniejsza zr├│┬┐nicowanie genetyczne mi├¬dzy populacjami.

Podgatunki wyr├│┬┐niane w przesz┬│o┬Âci i czasem w niekt├│rych nowszych ┬╝r├│d┬│ach:
subsp. spinosa – podgatunek nominatywny, szypu┬│ki nagie,
subsp. megalocarpa Dom. – krzewy silnie cierniste, z wi├¬kszymi li┬Â├Žmi i owocami ni┬┐ u podgatunku typowego (szypu┬│ki nagie, owoce ponad 15 mm ┬Ârednicy, pestka ponad 10 mm d┬│ugo┬Âci),
subsp. ovoideoglobosa Dom. – krzewy s┬│abo cierniste, owoce du┬┐e (ponad 15 mm ┬Ârednicy) i kuliste, szypu┬│ki nagie, pestka ponad 11 mm d┬│ugo┬Âci,
subsp. fechtneri Dom. – krzewy s┬│abo cierniste, owoce mniejsze (do 15 mm ┬Ârednicy) i jajowate, szypu┬│ki nagie,
subsp. moravica Dom. – krzewy s┬│abo cierniste lub zgo┬│a bez cierni[5], owoce kuliste, szypu┬│ki nagie,
subsp. dasyphylla Schur – uwa┬┐ana przez niekt├│rych taksonom├│w za podgatunek lubaszki P. insititia subsp. dasyphylla (Schur) Holub., szypu┬│ki ow┬│osione, pestka tylko troch├¬ szorstka lub g┬│adka, owoc o ┬Ârednicy ok. 15 mm lub nieco mniejszy,
subsp. cerasina Hrab├Čt. – takson o cechach po┬Ârednich mi├¬dzy podgatunkiem typowym i subsp. dasyphylla, niekiedy uto┬┐samiany z Prunus fruticans, szypu┬│ki ow┬│osione, pestka cz├¬sto g┬│adka, owoc kulisty, o ┬Ârednicy wi├¬kszej ni┬┐ 15 mm.

Miesza├▒ce

Gatunek tworzy trudne do oznaczenia miesza├▒ce z lubaszk┬▒ (Prunus domestica subsp. insititia) (=Prunus ├Śfruticans Weihe) i a┬│ycz┬▒ (P. cerasifera) (=Prunus ├Śmedia Kov.), spotykane w naturze zw┬│aszcza w rejonie Kaukazu. W┬Âr├│d tamtejszych las├│w i zaro┬Âli okazy o cechach tarniny wyrastaj┬▒ w wielopniowe drzewka z owocami wi├¬kszymi, jajowatymi i ja┬Âniejszymi. Uwa┬┐a si├¬, ┬┐e tak┬┐e okazy o kwiatach w r├│┬┐nym stopniu r├│┬┐owo zabarwionych stanowi├Ž mog┬▒ miesza├▒ce z a┬│ycz┬▒. W ko├▒cu s┬▒dzi si├¬ tak┬┐e, ┬┐e heksaploidalna ┬Âliwa domowa (P. domestica) powsta┬│a w┬│a┬Ânie w wyniku poliploidyzacji miesza├▒ca mi├¬dzy a┬│ycz┬▒ i tarnin┬▒. W hodowli uzyskano tak┬┐e miesza├▒ce m.in. z chi├▒sk┬▒ wi┬Âni┬▒ kosmat┬▒ (P. tomentosa) i renklod┬▒ (P. domestica subsp. italica).

Problemy taksonomiczne stwarza takson b├¬d┬▒cy prawdopodobnie miesza├▒cem ┬Âliwy tarniny (P. spinosa) i lubaszki (Prunus domestica subsp. insititia) opisywany jako Prunus ├Śfruticans Weihe lub P. spinosa var. macrocarpa Wallr. (niekt├│rzy autorzy kwestionuj┬▒ tego rodzaju pochodzenie tego taksonu). Prunus ├Śfruticans wyr├│┬┐nia si├¬ na og├│┬│ wy┬┐sz┬▒ wysoko┬Âci┬▒ od typowego P. spinosa (powy┬┐ej 3 m), mniej ciernistymi ga┬│├¬ziami, wi├¬kszymi i s┬│odszymi owocami z pestk┬▒ ostro zako├▒czon┬▒ i z mi┬▒┬┐szem ┬│atwiej oddzielaj┬▒cym si├¬ od pestki. W obr├¬bie tego taksonu opisano dwa podgatunki: subsp. ligerina (Lloyd) Domin z nag┬▒ szypu┬│k┬▒ i subsp. amelanchierflora (Paillot) Domin z szypu┬│k┬▒ omszon┬▒. Wed┬│ug Flora Europaea takson ten ze wzgl├¬du na zmienno┬Â├Ž i wzajemne podobie├▒stwo gatunk├│w rodzicielskich, jest w zasadzie niemo┬┐liwy do oznaczenia na podstawie kryteri├│w morfologicznych.

Odmiany uprawne

Wyró¿nia siê nastêpuj±ce kultywary:
'Purpurea' – li┬Âcie purpurowe, kwiaty r├│┬┐owe,
'Plena' – kwiaty z podw├│jnym ok├│┬│kiem p┬│atk├│w korony,
'Variegata' – li┬Âcie bia┬│o ┬┐y┬│kowane.

Znana jest tak┬┐e odmiana 'Rosea' powsta┬│a jako mieszaniec tarniny i odmiany czarnej ┬Âliwy wi┬Âniowej (P. cerasifera 'Nigra').

Zagro┐enia i ochrona:

Tarnina nara┬┐ona jest na takie szkodniki ┬Âliw jak owoc├│wka ┬Âliwk├│weczka (Cydia funebrana) (zw├│jkowate), pordzewiacz ┬Âliwowy (Aculus fockeui) (szpeciele), owocnica ┬┐├│┬│toroga (Hoplocampa minuta) i jasna (H. flava) (b┬│onkoskrzyd┬│e). W razie potrzeby zwalczane s┬▒ one chemicznymi ┬Ârodkami ochrony ro┬Âlin.

Szkody powoduj┬▒ patogeny grzybowe wywo┬│uj┬▒ce takie choroby jak: brunatna zgnilizna drzew pestkowych (niszczy kwiaty i p├¬dy), li┬Âcie choruj┬▒ na dziurkowato┬Â├Ž li┬Âci drzew pestkowych oraz drobn┬▒ plamisto┬Â├Ž li┬Âci drzew pestkowych. Degeneracj├¬ owoc├│w powoduje torbiel ┬Âliwy (Taphrina pruni). O ile w przypadku chor├│b grzybowych stosuje si├¬ odpowiednie ┬Ârodki chemiczne, o tyle w przypadku chor├│b wirusowych konieczne jest wycinanie pora┬┐onych ro┬Âlin i ich palenie. Z chor├│b tego rodzaju tarnina atakowana jest przez mozaik├¬ wst├¬gow┬▒ oraz ospowato┬Â├Ž ┬Âliwy (szark├¬).

Problematycznym zagadnieniem jest znaczenie tarniny w rozprzestrzenianiu chor├│b wirusowych pora┬┐aj┬▒cych ┬Âliwy uprawiane w sadach.

Zasiŕg wystŕpowania:

Zasi├¬g gatunku obejmuje rozleg┬│e obszary Europy (bez Islandii, pó┬│nocnej cz├¬┬Âci Pó┬│wyspu Skandynawskiego i pó┬│nocnej Rosji), Azj├¬ Mniejsz┬▒, rejon Kaukazu, Iran oraz pó┬│nocn┬▒ Afryk├¬ (w górach Atlas). Izolowane stanowiska posiada w Izraelu oraz w okolicach jeziora Ba┬│chasz. Do Europy ┬Ârodkowej przyby┬│ prawdopodobnie ok. 3000-2000 lat p.n.e. – z tego czasu w ka┬┐dym razie znajdowane s┬▒ pestki w licznych wykopaliskach z okresu neolitu.

W Polsce jest gatunkiem pospolitym niemal na ca┬│ym obszarze. W wi├¬kszym rozproszeniu spotykany jest w cz├¬┬Âci pó┬│nocno-zachodniej i zw┬│aszcza w pó┬│nocno-wschodniej. Poza tym brak go w wy┬┐szych partiach gór. W Tatrach spotykany na wysoko┬Âci do 1100 m n.p.m. (na Boczaniu), w Jawornikach si├¬ga ok. 930 m n.p.m. Dalej na po┬│udniu ro┬Ânie po pi├¬tro subalpejskie do 1500-1600 m n.p.m. (np. w Kaukazie).

Jako gatunek zawleczony i zdzicza┬│y wyst├¬puje w strefie umiarkowanej Ameryki Pó┬│nocnej (USA i Kanada), zarówno w zachodniej, jak i wschodniej cz├¬┬Âci kontynentu (brak w cz├¬┬Âci ┬Ârodkowej). Zawleczony zosta┬│ tak┬┐e do Australii, na Tasmani├¬ i Now┬▒ Zelandi├¬. Poza tym w ró┬┐nych miejscach uprawiany, np. w Chinach.

Ciekawostki:

W kulturze s┬│owia├▒skiej cierniste krzewy sadzono na grobach samobójców, by powstrzyma├Ž ich od straszenia ┬┐ywych oraz palono w nich wied┬╝my. Ko┬│kami z tarniny zabijano stworzenia uwa┬┐ane za wcielenia z┬│ego (zmor), w tym te┬┐ nietoperze. Ze wzgl├¬du na przypisywanie tarninie tego, ┬┐e pos┬│u┬┐y┬│a do zrobienia korony cierniowej dla Jezusa Chrystusa, w kulturze chrze┬Âcija├▒skiej wi┬▒zana by┬│a z szatanem. W czasie polowa├▒ na czarownice w Anglii by┬│a t├¬piona jako ro┬Âlina obrz├¬dowa wykorzystywana do czarów i u┬┐ywano jej do budowy stosów. Z drugiej strony podawana jest legenda z Poznania, wed┬│ug której Bóg obsypa┬│ tarnin├¬ niezliczon┬▒ ilo┬Âci┬▒ ┬Ânie┬┐nobia┬│ych kwiatów, by w ten sposób dowie┬Â├Ž jej niewinno┬Âci i zdj┬▒├Ž oskar┬┐enia, ┬┐e to z niej wykonano koron├¬ cierniow┬▒.

Inne:

Uprawa

Gatunek wprowadzany bywa do nasadze├▒ biotechnicznych, rzadko jako ro┬Âlina ozdobna lub jadalna. Nawet jednak tam, gdzie bywa sadzony dla owoców (niektóre rejony Rosji), g┬│ównym ┬╝ród┬│em owoców pozostaj┬▒ zwykle populacje dziko rosn┬▒ce.
Wymagania
Tarnina udaje si├¬ na ka┬┐dej glebie z wyj┬▒tkiem kwa┬Ânej i stanowisk podmok┬│ych. Najlepiej ro┬Ânie na pod┬│o┬┐u dobrze przepuszczalnym i w miejscach s┬│onecznych.
Rozmna┬┐anie
Pestki do siewu pozyskuje si├¬ z owoców przed ich pe┬│nym dojrzeniem, a wi├¬c w ko├▒cu sierpnia i na pocz┬▒tku wrze┬Ânia. Nasiona sieje si├¬ na g┬│├¬boko┬Âci 2–3 cm jesieni┬▒ lub po zado┬│owaniu w listopadzie w piwnicy – wczesn┬▒ wiosn┬▒. Wschody nast├¬puj┬▒ pierwszej wiosny. Bardzo wygodn┬▒ i prost┬▒ metod┬▒ rozmna┬┐ania jest sadzenie odrostów korzeniowych.
Pielêgnacja
Krzewy tarniny nie wymagaj┬▒ przycinania, chyba ┬┐e chce si├¬ je uformowa├Ž na podobie├▒stwo niewielkiego drzewka, w czym pomaga podkrzesywanie. K┬│opotliwe s┬▒ liczne odrosty korzeniowe, które wymagaj┬▒ systematycznego usuwania (oczywi┬Âcie zabieg jest zb├¬dny je┬Âli celem uprawy jest uzyskanie g├¬stych i rozleg┬│ych zaro┬Âli). W przypadku okazów uprawianych wskazane jest poza tym odchwaszczanie ich s┬▒siedztwa i zasilanie co kilka lat nawozem naturalnym – obornikiem lub kompostem.
Zwalczanie
Ze wzgl├¬du na ┬│atwo┬Â├Ž z jak┬▒ tarnina tworzy odrosty korzeniowe oraz z pnia po jego ┬Âci├¬ciu – jest to gatunek trudny do usuni├¬cia. Jego zwalczanie jest prowadzone w celu ochrony bogatych florystycznie zbiorowisk niele┬Ânych, w szczególno┬Âci muraw kserotermicznych, wobec których tarnina jest ekspansywna (wyj┬▒tkiem s┬▒ pó┬│nocne kra├▒ce jej zasi├¬gu). W celu skutecznego zwalczenia tego gatunku konieczne jest jego wycinanie w trakcie sezonu wegetacyjnego. Mniej skuteczna, ale bezpieczniejsza dla gatunków towarzysz┬▒cych, zw┬│aszcza fauny, jest wycinka prowadzona w okresie jesienno-zimowym. Po usuni├¬ciu krzewów nale┬┐y w kolejnych latach powierzchnie zajmowane przez zaro┬Âla spasa├Ž (zw┬│aszcza wiosn┬▒, gdy m┬│ode p├¬dy s┬▒ mi├¬kkie) lub kontynuowa├Ž usuwanie odrostów. Podczas usuwania zaro┬Âli wskazane jest wykopywanie pni, o ile nie powoduje to zagro┬┐enia dla innych gatunków. Podobnie w razie konieczno┬Âci stosowa├Ž mo┬┐na pestycydy (arborycydy).
Zasoby
Tzw. zapas praktyczny owoców w skali Polski przy ┬Ârednim urodzaju kalkulowany by┬│ w 1965 roku na 3,3 tys. ton. W latach 50. XX wieku w Polsce zbierano ok. 1 tys. ton owoców tarniny ┬Ârednio rocznie, pó┬╝niej wielko┬Âci zbiorów mala┬│y (do nieco ponad 800 ton w latach 60., 400 ton w latach 70. i 100 ton w latach 80. XX wieku).

Biblioghrafia:

W│aÂciwoÂci

Budowa kwiatka : Korona promienista

Budowa kwiatka : Korona wolnop┬│atkowa

Stopie˝ z│o┐enia liÂcia : Prosty

Typy ulistnienia : Naprzemianleg┬│e

Wygl▒d blaszki liÂcia : Pi┬│kowany

Kszta│t blaszki liÂcia : Lancetowate

Kszta│t blaszki liÂcia : Jajowate

Kszta│t blaszki liÂcia : Odwrotnie jajowate

Kszta│t blaszki liÂcia : Eliptyczne

Ogonek liÂcia : Na ogonku

Kolor : Bia┬│y

Okres kwitnienia

Kwiecie├▒ Maj

Gatunek leczniczy

Drzewa i krzewy liÂciaste

RoÂlina miododajna

-
PODRODZINA Rosoideae (r├│┬┐owe) -iloŠ 17
Rosa canina(Dzika r├│┬┐a), Potentilla reptans(Pi├¬ciornik roz┬│ogowy), Duchesnea indica(Poziomk├│wka indyjska), Dryas octopetala(D├¬bik o┬Âmiop┬│atkowy), Geum rivale(Kuklik zwis┬│y), Sanguisorba minor(Krwi┬Âci┬▒g mniejszy), Cerasus vulgaris(Wi┬Ânia pospolita), Prunus fruticosa (Wi┬Ânia kar┬│owata), Parthenocissus quinquefolia(Winobluszcz pi├¬ciolistkowy), Filipendula vulgaris(Wi┬▒z├│wka bulwkowata), Euonymus europaeus(Trzmielina zwyczajna;Trzmielina pospolita), Prunus cerasifera(┬Žliwa wi┬Âniowa), Prunus spinosa(┬Žliwa tarnina), Prunus domestica(┬Žliwa domowa), Rhamnus cathartica(Szak┬│ak pospolity), Aphanes arvensis(Skrytek polny), Agrimonia procera(Rzepik wonny),

Liczba komentarzy 0

Dodaj komentarz.



Zdjŕcia



PODRODZINA Rosoideae (r├│┬┐owe) -iloŠ 17
Rosa canina(Dzika r├│┬┐a),
Potentilla reptans(Piêciornik roz³ogowy),
Duchesnea indica(Poziomk├│wka indyjska),
Dryas octopetala(D├¬bik o┬Âmiop┬│atkowy),
Geum rivale(Kuklik zwis┬│y),
Sanguisorba minor(Krwi┬Âci┬▒g mniejszy),
Cerasus vulgaris(Wi┬Ânia pospolita),
Prunus fruticosa (Wi┬Ânia kar┬│owata),
Parthenocissus quinquefolia(Winobluszcz piêciolistkowy),
Filipendula vulgaris(Wi┬▒z├│wka bulwkowata),
Euonymus europaeus(Trzmielina zwyczajna;Trzmielina pospolita),
Prunus cerasifera(┬Žliwa wi┬Âniowa),
Prunus spinosa(┬Žliwa tarnina),
Prunus domestica(┬Žliwa domowa),
Rhamnus cathartica(Szak┬│ak pospolity),
Aphanes arvensis(Skrytek polny),
Agrimonia procera(Rzepik wonny),