Ustawienia|

WyÂwietlaj zdjŕcia:

WyŁwietlaj zdjŕcia w zak│adce systematyka:

WyÂwietlaj systematyka:

WyÂwietlaj statystyki:

WyÂwietlaj filmiki Youtube:


WyÂwietlaj w│aÂciwoÂci roÂliny:

-budowa kwiatka:
-p│atki kwiatka:
-typ kwiatostanu:
-stopie˝ zlo┐enia liÂcia:
-typ ulistnienia:
-wygl▒d blaszki liÂcia:
-kszta│t blaszki liÂcia:
-unerwienie blaszki liŁcia:
-wielkoŠ wciŕcia blaszki:
-│odyga przekrˇj:
-ogonek liÂcia:
-prŕciki:
-kolor:
-okres kwitnienia:

WyÂwietlaj Opis roÂliny:

-nazewnictwo:
-morfologia:
-biologia i ekologia:
-zastosowanie:
-zmiennoŠ:
-zagro┐enia i ochrona:
-zasiŕg wystepowania:
-ciekawostki:
-inne:
-przypisy:
-bibliografia:

Panel

Osˇb online:4
WyÂwietlaj: zdjŕcia: |systematykŕ: |filmiki youtube: |w│aÂciwoÂci roÂlin: |Opis roÂlin:
Sosna limba (Ang: Swiss pine, (Du: Zirbelkiefer, úac: Pinus cembra)
-
Czerwiec Lipiec
-

Czy wiesz ┐e?.

Sosna limba ju┬┐ w 1652 roku posadzona zosta┬│a w Królewskich Ogrodach Botanicznych Jana II Kazimierza w Warszawie.
Avatar


Autor : Lena
2014-02-27
Autor : Lena 2014-02-27

Domena eukarionty
Królestwo ro┬Âliny
Klad ro┬Âliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad ro┬Âliny nasienne
Rz┬▒d sosnowce
Rodzina sosnowate
Rodzaj sosna
Gatunek sosna limba

Nazewnictwo

Sosna limba (Pinus cembra L.) – gatunek drzewa iglastego z rodziny sosnowatych.



Nazwa naukowa ustalona zosta┬│a przez Karola Linneusza w dziele Species Plantarum z 1753 roku. Nazwa gatunkowa cembra zapisywana jako Cembro obecna by┬│a tak┬┐e u wcze┬Âniejszych autorów i przyj├¬ta zosta┬│a prawdopodobnie od w┬│oskiej nazwy ludowej cembro. Nazwa rodzajowa Pinus przyj├¬ta zosta┬│a za ┬│aci├▒sk┬▒ nazw┬▒ odnosz┬▒c┬▒ si├¬ do ró┬┐nych gatunków iglastych stosowan┬▒ w staro┬┐ytno┬Âci. Wcze┬Âniejsi autorzy opisywali ten gatunek pod ró┬┐nymi nazwami jako Pinus sylvestris montana tertia, Pinus sylvestris altera, Pinaster Belloni oraz Pinus carpatica. Na pocz┬▒tku XVIII wieku stosowano te┬┐ nazw├¬ Libanum carpathicum w opisie gatunku jako ro┬Âliny leczniczej.



Polska nazwa zwyczajowa w najstarszych ┬╝ród┬│ach pisanych brzmi „linba” (np. tak wymieniony jest gatunek w Herbarzu Marcina Siennika z 1568). W XVIII wieku coraz cz├¬┬Âciej pojawia si├¬ zapis w formie "limba" i w XIX wieku jest ju┬┐ jedynym obecnym w publikacjach (czasem pojawiaj┬▒ si├¬ te┬┐ okre┬Âlenia cedr, kedr lub kidr, ale to ju┬┐ jako nazwy ukrai├▒skie stosowane przez ludno┬Â├Ž rusi├▒sk┬▒). Nazwa „limba” stosowana jest te┬┐ w j├¬zyku czeskim i s┬│owackim, a w podobnym brzmieniu okre┬Âlana by┬│a przez Niemców karpackich (Linbaum i Limbaum), zanim rozpowszechni┬│a si├¬ w┬Âród nich nazwa niemiecka przyby┬│a z zachodu – Zirbe, Zirbel i Zirbelkiefer (w XIX wieku). Nazwa ze ┬Ârednio-wysoko-niemieckiego (Linbaum, Linbam, Limboum), od której najwyra┬╝niej wywodz┬▒ si├¬ nazwy s┬│owia├▒skie, oznacza „drzewo ┬┐ywiczne” (niem. leim – ┬┐ywica) i nawi┬▒zuje do przesycenia drewna wielk┬▒ ilo┬Âci┬▒ wonnej ┬┐ywicy.

Morfologia:

Pokrój
Korona drzewa regularna i g├¬sta, pocz┬▒tkowo sto┬┐kowata, z wiekiem staje si├¬ cylindryczna (do sp┬│aszczonej lub kolumnowej, zw┬│aszcza w warunkach wysokogórskich). W ni┬┐szych po┬│o┬┐eniach i poza górami korona jest zwykle walcowatojajowata lub jajowata. Konary si├¬gaj┬▒ cz├¬sto niemal do ziemi (s┬│abo si├¬ oczyszcza). Ko├▒ce ga┬│├¬zi i ga┬│├¬zie w górnej cz├¬┬Âci korony s┬▒ wyra┬╝nie wygi├¬te ku górze, w ┬Ârodkowej cz├¬┬Âci korony konary s┬▒ rozpostarte poziomo, a w cz├¬┬Âci dolnej nieco przewisaj┬▒. Na granicy ┬Âniegu limba mo┬┐e tworzy├Ž formy kar┬│owate, o koronie silnie zniekszta┬│conej, nierzadko z wieloma wierzcho┬│kami („formy kandelabrowe”).
Korzenie
System korzeniowy palowy z silnym korzeniem g┬│ównym, ale tak┬┐e z bardzo silnie rosn┬▒cymi korzeniami bocznymi.
Pieñ i pêdy
W Alpach pie├▒ osi┬▒ga ┬Ârednio 20–23 m wysoko┬Âci, dorastaj┬▒c do 25, lokalnie 30 m (35 m), a w Karpatach do 10–15 (20) m oraz 1,5 m ┬Ârednicy. Cz├¬sto jest powykrzywiany u starszych okazów. U m┬│odych drzew kora jest g┬│adka, jasnoszara lub br┬▒zowoszara, z wiekiem pojawiaj┬▒ si├¬ na niej p├¬cherze ┬┐ywiczne, w ko├▒cu te┬┐ pod┬│u┬┐ne bruzdy z p┬│ytszymi p├¬kni├¬ciami poprzecznymi. Nawet u starych drzew kora nigdy nie jest bardzo gruba. Czasem na powierzchni sp├¬kana jest p┬│atkowato. M┬│ode ga┬│┬▒zki w pierwszym roku s┬▒ spr├¬┬┐yste i grube (osi┬▒gaj┬▒ 5 mm ┬Ârednicy). Na powierzchni s┬▒ rdzawo ow┬│osione, z wiekiem w┬│oski ciemniej┬▒ i p├¬dy ┬│ysiej┬▒. P┬▒ki s┬▒ o┬┐ywicowane, jajowatokuliste z ostrym wierzcho┬│kiem, osi┬▒gaj┬▒ do 10 mm d┬│ugo┬Âci. ┬úuski ┬Âci┬Âle przylegaj┬▒, s┬▒ czerwonobr┬▒zowe i tylko przy brzegach szare.
Li┬Âcie
Sztywne, ┬┐ywozielone i ostro zako├▒czone ig┬│y zebrane s┬▒ w p├¬czki po 5 na krótkop├¬dach. Osi┬▒gaj┬▒ (5–6) 7–9 cm d┬│ugo┬Âci i 1 mm szeroko┬Âci, na przekroju s┬▒ trójk┬▒tne, na brzegach delikatnie z┬▒bkowane. Pochewki li┬Âciowe szybko opadaj┬▒.
Szyszki
Kwiatostany z┬│o┬┐one z kwiatów m├¬skich (szyszki m├¬skie) wyrastaj┬▒ w dolnej cz├¬┬Âci rocznych p├¬dów, wsparte s┬▒ kilkoma szerokimi ┬│uskami i osi┬▒gaj┬▒ 1,5 cm d┬│ugo┬Âci. Kwiaty zredukowane s┬▒ do pr├¬cików ustawionych skr├¬tolegle na osi kwiatostanu. Woreczki py┬│kowe s┬▒ ┬┐ó┬│te lub czerwone, uwalniaj┬▒ py┬│ek p├¬kaj┬▒c pod┬│u┬┐nie. Szyszki ┬┐e├▒skie pocz┬▒tkowo osi┬▒gaj┬▒ ok. 1 cm d┬│ugo┬Âci, s┬▒ sinozielone do zielono-purpurowych i osadzone pionowo na krótkich szypu┬│kach. Wyrastaj┬▒ pojedynczo lub po kilka (do 4) obok p┬▒ków szczytowych. Wsparte s┬▒ u nasady kilkoma krótkotrwa┬│ymi, zielonymi ┬│uskami na brzegach czerwonawymi i przejrzystymi. Podczas kwitnienia grube ┬│uski nasienne s┬▒ purpurowofioletowe, na brzegu br┬▒zowe i ukryte s┬▒ za ┬│uskami wspieraj┬▒cymi. Dojrza┬│e szyszki s┬▒ jasnobr┬▒zowe, jajowate, o d┬│ugo┬Âci (4) 5–8 (10) cm i szeroko┬Âci od 3,5 do 6 cm. Grube ┬│uski nasienne s┬▒ osadzone na trzpieniu (osi szyszki) i szerokie na ok. 2 cm. Na ich dolnej i górnej powierzchni znajduj┬▒ si├¬ po dwa wg┬│├¬bienia na nasiona. Brzeg ┬│uski jest wygi├¬ty ku szczytowi szyszki. Zwie├▒czony jest grub┬▒ i bruzdowan┬▒ tarczk┬▒ (apofyz┬▒) z ┬┐ó┬│tawym, odgi├¬tym wyrostkiem na brzegu. Nasiona s┬▒ du┬┐e (od 8 do 12 mm d┬│ugo┬Âci i do 8 mm szeroko┬Âci), jajowate i w przekroju poprzecznym ob┬│otrójk┬▒tne. Nasiona pozbawione s┬▒ skrzyde┬│ek (na kraw├¬dzi nasiona i ┬│uski nasiennej bywa widoczna sucha b┬│onka stanowi┬▒ca szcz┬▒tkowe skrzyde┬│ko). Nasiona s┬▒ okryte tward┬▒, zdrewnia┬│┬▒ skorup┬▒ o grubo┬Âci 1 mm. Ci├¬┬┐ar 1000 nasion wynosi od 200 do 250 g.
Gatunki podobne
Sosna syberyjska (P. sibirica) jest podobna do limby (nierzadko zreszt┬▒ traktowana jest jako jej odmiana), ale dorasta do 40 m, ma d┬│u┬┐sze ig┬│y si├¬gaj┬▒ce 13 cm i nasiona o cie├▒szej i bardziej kruchej ┬│upinie. Tak┬┐e blisko spokrewniona i podobna jest sosna korea├▒ska (P. koraiensis) wyró┬┐niaj┬▒ca si├¬ jednak dwukrotnie wi├¬kszymi szyszkami, szerszymi i wyra┬╝nie dwubarwnymi ig┬│ami, pi┬│kowanymi tak┬┐e na wierzcho┬│ku.

Biologia i ekologia:

Rozwój

W warunkach naturalnych limba odnawia si├¬ z nasion. Nasiono kie┬│kuje na grubej warstwie butwiny lub w nagich szczelinach skalnych, gdzie wykszta┬│ca spory korze├▒ pierwotny. Jest to mo┬┐liwe dzi├¬ki dostatecznej ilo┬Âci materia┬│ów zapasowych zgromadzonych w stosunkowo du┬┐ym nasieniu. Siewki maj┬▒ 11 (rzadziej 12, 13 lub 10) li┬Âcieni o d┬│ugo┬Âci 30–35 mm i szeroko┬Âci do 1,5 mm. Cz├¬┬Â├Ž wierzcho┬│kowa siewki stopniowo zaostrzona i lekko k┬│uj┬▒ca, na przekroju trójk┬▒tna. Cz├¬┬Â├Ž podli┬Âcieniowa ma wysoko┬Â├Ž 3–6 cm i jest g├¬sto bruzdowana. W pierwszym p├¬czku rozwija si├¬ 6 igie┬│. Korze├▒ siewki jest palowy i prawie nierozga┬│├¬ziony. Cz├¬sto siewki wyrastaj┬▒ w k├¬pkach po 2–20 sztuk, co wynika z przechowywania nasion w ziemnych schowkach przez ┬┐ywi┬▒ce si├¬ nimi ptaki. Takie grupowe kie┬│kowanie sprzyja ma┬│ym limbom, które wzajemnie os┬│aniaj┬▒ si├¬ przed wiatrem i ┬Âniegiem. Z k├¬pki pozostaje zazwyczaj jedna, dwie lub trzy naj┬┐ywotniejsze limby, odporne na wiatr.

Limba jest drzewem wolno rosn┬▒cym. Trzyletnia siewka osi┬▒ga 10 cm wysoko┬Âci, a pierwszy okó┬│ek ga┬│├¬zi powstaje w pi┬▒tym roku ┬┐ycia. W warunkach naturalnych mo┬┐e min┬▒├Ž 30 lat zanim osi┬▒gnie wysoko┬Â├Ž od 1,3 do 1,5 m, w wieku 50 lat dorasta do 2–4 m. Rosn┬▒ce w górach limby stuletnie zwykle nie przekraczaj┬▒ 10 m wysoko┬Âci. Kwitnie po raz pierwszy pó┬╝no, bo w wieku ponad 60 lat, jednak okazy rosn┬▒ce w ni┬┐szych po┬│o┬┐eniach i uprawiane mog┬▒ zakwita├Ž ju┬┐ po 25 latach. Jako gatunek jednopienny wykszta┬│ca na tym samym drzewie kwiaty ┬┐e├▒skie i m├¬skie, zebrane w osobne kwiatostany. Kwitnie i produkuje nasiona co 2–3 lata, ale obficie tylko raz na 4–10 lat. Pylenie nast├¬puje w czerwcu i lipcu (pó┬╝niej w wy┬┐szych po┬│o┬┐eniach górskich, wcze┬Âniej w ni┬┐szych). Py┬│ek jest przenoszony na szyszki ┬┐e├▒skie przez wiatr (anemogamia), aczkolwiek mo┬┐e równie┬┐ doj┬Â├Ž do samozapylenia. Szyszki te dojrzewaj┬▒ po 2 latach (w trzecim roku) i opadaj┬▒ w ca┬│o┬Âci. Szyszki rzadko otwieraj┬▒ si├¬ samoistnie. Po opadni├¬ciu z czasem rozpadaj┬▒ si├¬ pod wp┬│ywem wilgoci lub s┬▒ roz┬│upywane przez ptaki wy┬│uskuj┬▒ce nasiona.

Limba jest drzewem wiecznie zielonym, ig┬│y pozostaj┬▒ na drzewie przez 3 do 6 (12) lat. W Szwajcarii zaobserwowano wzrost czasu d┬│ugo┬Âci ┬┐ycia igie┬│ wraz ze wzrostem wysoko┬Âci n.p.m., a┬┐ do 12 lat na najwy┬┐szych stanowiskach. Drzewo zazwyczaj ┬┐yje 200–400 lat, lokalnie 700-1000, maksymalnie do 1200 lat.

Anatomia

Li┬Â├Ž
Li┬Âcie pokryte s┬▒ grub┬▒ skórk┬▒ utworzon┬▒ z drobnych, ale grubo┬Âciennych komórek. Aparaty szparkowe wyst├¬puj┬▒ wy┬│┬▒cznie na górnej (doosiowej) stronie ig┬│y. W li┬Âciach znajduje si├¬ jedna, centralna wi┬▒zka przewodz┬▒ca i trzy kana┬│y ┬┐ywiczne (w naro┬┐nikach li┬Âci trójk┬▒tnych na przekroju). Wn├¬trze li┬Âcia mi├¬dzy endoderm┬▒ otaczaj┬▒c┬▒ centraln┬▒ wi┬▒zk├¬ a skórk┬▒ wype┬│nia mi├¬kisz asymilacyjny. Wraz ze wzrostem wysoko┬Âci (od 1300 do 2000 m n.p.m.) nast├¬puj┬▒ zmiany morfologiczne i anatomiczne w populacjach, m.in. ┬Ârednia d┬│ugo┬Â├Ž ig┬│y skraca si├¬ o ok. 30%, kutykula oraz warstwy epidermy i hipodermy igie┬│ staj┬▒ si├¬ coraz cie├▒sze.
Drewno
Jest mi├¬kkie, lekkie, ┬│upliwe, trwa┬│e i sk┬│ada si├¬ z ┬┐ó┬│tawego drewna bielastego i czerwonego twardzielowego. Struktura drewna jest jednolita. Biel tworzona jest z zewn├¬trznych, w┬▒skich (do 1,5 mm szeroko┬Âci) pier┬Âcieni rocznych w liczbie od 25 do 40. Poszczególne pier┬Âcienie s┬▒ wyra┬╝nie widoczne. Komórki drewna wczesnego osi┬▒gaj┬▒ do 2,8 mm d┬│ugo┬Âci i na przekroju o kszta┬│cie kwadratowym lub sze┬Âciok┬▒tnym osi┬▒gaj┬▒ do 40 μm ┬Ârednicy. Cewki drewna pó┬╝nego s┬▒ sp┬│aszczone i szeroko┬Â├Ž ich przekroju nie przekracza 16 μm. Grubo┬Â├Ž ┬Âcianek cewek jest zbli┬┐ona w przypadku drewna wczesnego i pó┬╝nego. Promienie drzewne s┬▒ w┬▒skie i niskie. Drewno, kora, li┬Âcie i szyszki limby obfituj┬▒ w pionowe i poziome przewody ┬┐ywiczne. G├¬sto┬Â├Ž drewna limby jest umiarkowanie lekka i wynosi od 0,37 do 0,56 g/cm³.

Fizjologia

Charakterystyczn┬▒ cech┬▒ fizjologiczn┬▒ limby jest bardzo du┬┐a lepko┬Â├Ž protoplazmy. Dzi├¬ki niej komórki tego gatunku nie zamarzaj┬▒ nawet w temperaturze -60 °C, a procesy transpiracji i asymilacji przebiegaj┬▒ bez zak┬│óce├▒, niezale┬┐nie od warunków zewn├¬trznych. W efekcie produkcja suchej masy u limby jest regularnie rytmiczna. Rytmika zwi┬▒zana jest z wyra┬╝n┬▒ odmienno┬Âci┬▒ aktywno┬Âci fizjologicznej w okresie letnim i zimowym. Limba redukuje ilo┬Â├Ž wody w li┬Âciach w trakcie zimy do niezb├¬dnego minimum. Badania w Alpach (testy in situ na stanowisku w Austrii, 1950 m n.p.m) wykaza┬│y, ┬┐e ┬Ârednia odporno┬Â├Ž na mróz w miesi┬▒cach zimowych (grudzie├▒ − luty) wynosi┬│a -58,5 °C dla li┬Âci i -63.3 °C dla p┬▒ków, przy maksymalnej odporno┬Âci do -75 °C dla li┬Âci i -70,3 °C dla p┬▒ków. Uzyskano zatem ni┬┐sze temperatury ni┬┐ w testach laboratoryjnych na oderwanych ga┬│┬▒zkach. Po osi┬▒gni├¬ciu tych skrajnych temperatur li┬Âcie i p┬▒ki nie wznawia┬│y wzrostu. Badania wskaza┬│y równie┬┐, ┬┐e wy┬┐sze temperatury powietrza lub ziemi wyst├¬puj┬▒ce pó┬╝n┬▒ zim┬▒ powoduj┬▒ wzbudzenie drzewa, co obni┬┐a jego odporno┬Â├Ž na mróz, prowadzi do wcze┬Âniejszego p├¬kania p┬▒ków i nara┬┐a wra┬┐liwe m┬│ode p├¬dy na ryzyko przemarzni├¬cia. Odporno┬Â├Ž na mróz u m┬│odych p├¬dów limby jest porównywalna do innych gatunków drzew wysokogórskich. P├¬dy w fazie wzrostu ulegaj┬▒ uszkodzeniu przy temperaturze -4,8 °C.

Genetyka

Liczba chromosomów wynosi 2n = 24.

Badania molekularne, przeprowadzone na kilku polskich i s┬│owackich populacjach tatrza├▒skich pokaza┬│y, ┬┐e s┬▒ one do┬Â├Ž jednorodne i reprezentuj┬▒ jedn┬▒ pul├¬ genow┬▒. Wykazuj┬▒ wysokie podobie├▒stwo genetyczne (wspó┬│czynnik podobie├▒stwa genetycznego I = 0,97), brak jest markerów typowych dla poszczególnych populacji oraz maj┬▒ porównywalny, bardzo niski poziom polimorfizmu. W populacjach wyst├¬powa┬│y te same allele, a loci polimorficzne stanowi┬│y 14,5%. W innych badaniach tak┬┐e obserwowano niski polimorfizm DNA wynosz┬▒cy 14% (w populacji z Doliny Ko┬Âcieliskiej) oraz 32% (w populacji z Doliny G┬▒sienicowej). Tak niski polimorfizm mo┬┐e wynika├Ž z krzy┬┐owania si├¬ osobników w obr├¬bie niewielkiego obszaru i izolowanych populacji, co prowadzi do zaw├¬┬┐enia puli genowej. Fragmentacja na ma┬│e populacje zwi├¬ksza tak┬┐e sk┬│onno┬Â├Ž do chowu wsobnego. Wówczas zaistnienie zagro┬┐e├▒ ┬Ârodowiskowych, takich jak po┬┐ary, mo┬┐e narazi├Ž populacje na istotn┬▒ utrat├¬ informacji genetycznej. W porównaniu z innymi populacjami karpackimi, sosny z Tatr i gór Retezat, maj┬▒ i tak stosunkowo najwi├¬ksze zró┬┐nicowanie genetyczne. Po┬│o┬┐one dalej na wschód populacje cechuj┬▒ si├¬ coraz wi├¬kszym podobie├▒stwem genetycznym, co t┬│umaczone jest ich najm┬│odszym wiekiem. Podobnie ró┬┐nice w zró┬┐nicowaniu genetycznym limb alpejskich pozwoli┬│y wskaza├Ž jako refugium gatunku w czasie ostatniego zlodowacenia tereny po┬│o┬┐one na po┬│udniowy-wschód od Alp, sk┬▒d limby rozprzestrzeni┬│y si├¬ w kierunku zachodnim i pó┬│nocnym.

Ekologia

Siedlisko

Limba ro┬Ânie w reglu górnym, osi┬▒gaj┬▒c górn┬▒ granic├¬ lasu, gdzie jest gatunkiem dominuj┬▒cym, a tak┬┐e w pi├¬trze subalpejskim. W Alpach formuje otwarte lasy, cz├¬sto razem z modrzewiem europejskim (Larix decidua) tworz┬▒c bory limbowo-modrzewiowe, powy┬┐ej pi├¬tra ┬Âwierkowego.

Limba ro┬Ânie na skalistych zboczach, przewa┬┐nie na pod┬│o┬┐u krystalicznym i kwa┬Ânych glebach ubogich w sk┬│adniki od┬┐ywcze, takich jak próchnica butwinowa, zajmuj┬▒c stanowiska zbyt niekorzystne dla ┬Âwierka czy modrzewia. Siewki mog┬▒ kie┬│kowa├Ž nawet w nagich szczelinach ska┬│ i dzi├¬ki obfituj┬▒cym w materia┬│y zapasowe nasionom s┬▒ w stanie rozwin┬▒├Ž w takich miejscach silny korze├▒ pierwotny. Limby cz├¬sto wyrastaj┬▒ na wyst├¬pach skalnych, poniewa┬┐ w miejscach tych krócej zalega ┬Ânieg i do nich nasiona i szyszki znoszone s┬▒ wiosn┬▒ przez orzechówki. Drzewa wyrastaj┬▒ce na wynios┬│o┬Âciach skalnych s┬▒ przy tym lepiej zabezpieczone przed zniszczeniem przez lawiny ┬Ânie┬┐ne i zsuwaj┬▒ce si├¬ kamienie. Optymalne warunki dla wzrostu limby daj┬▒ jednak gleby g┬│├¬bokie i ┬Âwie┬┐e, przy czym korzystniejsze jest pod┬│o┬┐e bezw├¬glanowe. Dobrze rozwija si├¬ ten gatunek tak┬┐e na ┬┐yznych, glinianych i dobrze nawodnionych glebach nizin oraz na g┬│├¬bokich, ┬Âródle┬Ânych torfach. Wymaga stosunkowo du┬┐ej wilgotno┬Âci powietrza i sporych opadów, co zapewnia jej dobry wzrost, niemniej zbyt du┬┐e sumy opadów w lecie ograniczaj┬▒ przyrost na grubo┬Â├Ž. Najwy┬┐sze stanowiska alpejskie znajduj┬▒ si├¬ na pó┬│nocno-zachodnich stokach, jednak najszersze zasi├¬gi ma na stokach po┬│udniowych i zachodnich. W Alpach Centralnych ro┬Ânie w umiarkowanie suchym klimacie subkontynentalnym na pod┬│o┬┐u krzemionkowym, z opadami na poziomie 700–1000 mm rocznie, na pó┬│nocno-wschodnim kra├▒cu Alp na pod┬│o┬┐u wapiennym przy opadach 1500–2000 mm rocznie.

Sosna limba lubi miejsca nas┬│onecznione, ale wymaga mniej ┬Âwiat┬│a ni┬┐ modrzew czy inne sosny, dzi├¬ki czemu mo┬┐e odnawia├Ž si├¬ pod os┬│on┬▒ modrzewia. S┬│oneczne miesi┬▒ce letnie zapewniaj┬▒ce wysokie ┬Ârednie temperatury powietrza, szczególnie w czerwcu i lipcu, sprzyjaj┬▒ tworzeniu szerszych s┬│ojów rocznych. Wskazuje to na wysokie wymagania gatunku co do letnich temperatur, chocia┬┐ równocze┬Ânie wystarczy mu okres wegetacji trwaj┬▒cy 2,5 miesi┬▒ca. Limba znosi bardzo niskie temperatury zimowe, w warunkach laboratoryjnych dochodz┬▒ce do -60 °C. ┬Žrednie roczne temperatury na jej siedliskach wynosz┬▒ 0 °C. Skoki temperatur nie zak┬│ócaj┬▒ przebiegu procesów fizjologicznych. M┬│ode drzewka s┬▒ jednak wra┬┐liwe na mróz i wymagaj┬▒ odpowiednio grubej pokrywy ┬Ânie┬┐nej w czasie zimowych nocy. Limby nie zasiedlaj┬▒ przy tym miejsc i obszarów, na których ┬Ânieg d┬│ugo si├¬ utrzymuje, poniewa┬┐ wolno rosn┬▒ce drzewka w warunkach d┬│ugotrwa┬│ego przebywania pod pokryw┬▒ ┬Ânie┬┐n┬▒ s┬▒ bardziej nara┬┐one na ataki chorób wywo┬│ywanych przez grzyby.

Starsze drzewa s┬▒ odporne na silne wiatry, zdarza si├¬ jednak, ┬┐e ulegaj┬▒ wiatro┬│omom. Czasem z┬│omy powoduje tak┬┐e nagromadzony mokry ┬Ânieg. Limby wykazuj┬▒ du┬┐┬▒ odporno┬Â├Ž na wy┬│adowania atmosferyczne, pomimo ┬┐e po uderzeniu piorunem powstaje tzw. iskra wewn├¬trzna, która roz┬│adowuje si├¬ mi├¬dzy kor┬▒ a drewnem. Znacznie bardziej zagra┬┐a to drzewu ni┬┐ roz┬│adowanie zewn├¬trzne id┬▒ce po mokrej powierzchni u drzew o g┬│adkiej korze, np. grabu.

Interakcje miêdzygatunkowe

Sukcesja

Limb├¬, podobnie jak inne europejskie gatunki sosen subalpejskich, cechuje trwa┬│o┬Â├Ž w zasiedlaniu skrajnych stanowisk wysokogórskich oraz zdolno┬Â├Ž do zajmowania terenów po po┬┐arach. Zdolno┬Â├Ž ta jest jednak mocno zale┬┐na od silnego zwi┬▒zku tej sosny z ptakami, jako agentami rozsiewaj┬▒cymi nasiona. Limba odnawia si├¬ intensywnie, o ile nie jest niszczona przez jelenie szlachetne lub zwierz├¬ta gospodarskie, czy t┬│umiona przez trawy. Szybko opanowuje porzucone alpejskie pastwiska.

Wycinka drzew w ┬Âredniowieczu na terenie Tyrolu w Austrii doprowadzi┬│a do zniszczenia tamtejszego pasa lasów limbowych, jednak od tego czasu limby rozprzestrzeni┬│y si├¬ z powrotem na stoki, tworz┬▒c szerok┬▒ stref├¬ przej┬Âciow┬▒ powy┬┐ej granicy zwartego lasu.

W zwi┬▒zku z powolnym wzrostem limba przegrywa walk├¬ o ┬Âwiat┬│o w konkurencji z innymi gatunkami drzew. Jest jednak lepiej przystosowana do warunków wysokogórskich, dzi├¬ki czemu mo┬┐e tworzy├Ž lasy mieszane ze ┬Âwierkiem pospolitym (Picea abies) i modrzewiem europejskim (Larix decidua) oraz jednogatunkowe drzewostany powy┬┐ej granicy wyst├¬powania tych gatunków. Cz├¬sto wyst├¬puje razem z kosodrzewin┬▒ (Pinus mugo).

Na tempo i kierunek naturalnej sukcesji w biocenozach sosnowych mog┬▒ wp┬│ywa├Ž szkodniki. Na szwajcarskich stanowiskach sukcesja bywa opó┬╝niana przez motyla z gatunku Zeirophera griseana, powoduj┬▒cego obumieranie m┬│odych drzewek rosn┬▒cych w podszycie lasów modrzewiowych (Larix decidua). Faworyzowany jest w takich warunkach modrzew, co opó┬╝nia naturaln┬▒ sukcesj├¬ z czystogatunkowych lasów modrzewiowych do klimaksowych lasów modrzewiowo-limbowych.

Mutualizm

Nasiona limby s┬▒ ch├¬tnie zjadane, a przy tym rozsiewane, przez wiewiórki i ptaki, m.in. orzechówk├¬ zwyczajn┬▒ (Nucifraga caryocatactes), krzy┬┐odzioby i dzi├¬cio┬│y. Orzechówka wy┬│uskuje nasiona z szyszek i transportuje je w liczbie do 40 sztuk w swoim wolu. Zakopuje je nast├¬pnie partiami po ok. 10 sztuk w ziemi jako zapas po┬┐ywienia na zim├¬. Jeden ptak mo┬┐e zebra├Ž ok. 25 tysi├¬cy nasion w ci┬▒gu roku. Orzechówka rozprzestrzenia nasiona na odleg┬│o┬Â├Ž do 15 km i na wysoko┬Â├Ž do 700 m od drzewa. Wi├¬kszo┬Â├Ž schowków jest opró┬┐niana w czasie zimy i wiosn┬▒, a nasiona z tych niewykorzystanych cz├¬sto kie┬│kuj┬▒. Taka wspó┬│zale┬┐no┬Â├Ž drzew i ptaków jest typowa dla gatunków sosen o nasionach bez lub o znikomym skrzyde┬│ku. Zwi┬▒zek limby i orzechówki jest podawany jako przyk┬│ad koewolucji i mutualizmu.

Mikoryza

Sosna limba wchodzi w zwi┬▒zki mikoryzowe z szeregiem grzybów. Mikoryza poprawia kondycj├¬ drzewa i jest szczególnie wa┬┐na w pierwszych latach rozwoju. Badania materia┬│u szkó┬│karskiego w Alpach wykaza┬│y wysoki procent sadzonek (w wieku 1–7 lat) nawi┬▒zuj┬▒cych ektomikoryz├¬ (93-100%) oraz liczny zbiór mikoryzuj┬▒cych gatunków grzybów (12). Najcz├¬┬Âciej w zwi┬▒zek z limb┬▒ wchodz┬▒ gatunki z rodzaju Suillus: ma┬Âlak limbowy (S. plorans), ma┬Âlak syberyjski (S. sibiricus), ma┬Âlak wejmutkowy (S. placidus) oraz rodzajów Wilcoxina i Tomentella, poza tym zas┬│onak kr├¬tonogi (Cortinarius flexipes), strz├¬piak porysowany (Inocybe rimosa), ┬│ojki (Sebacina), Melinomyces bicolor, strz├¬piak s┬│odkogorzki (Inocybe dulcamara) i strz├¬pkob┬│onka (Amphinema byssoides). Mikoryzuj┬▒ce ma┬Âlaki wykszta┬│caj┬▒ guzki oraz d┬│ugie ryzomorfy, co pozwala znacznie zwi├¬kszy├Ž zasi├¬g grzybni i jest bardzo korzystne dla drzewa. Ma┬Âlaki s┬▒ dominuj┬▒cymi gatunkami mikoryzuj┬▒cymi z limb┬▒ w typowych warunkach subalpejskich.

Szkodniki

Na so┬Ânie limbie ┬┐eruje ok. 20 gatunków owadów. Za najwi├¬kszego szkodnika stanowisk alpejskich uwa┬┐ana jest wska┬╝nica modrzewianeczka (Zeiraphera diniana), motyl z rodziny zwójkowatych (Torticidae), który ┬┐eruje na modrzewiu, limbie i ┬Âwierku. Larwy tego motyla mog┬▒ doprowadzi├Ž do defoliacji o ró┬┐nym nasileniu, która cz├¬sto skutkuje obumieraniem m┬│odych limb rosn┬▒cych w zacienieniu, np. w podszycie lasów modrzewiowych w Szwajcarii. W Tatrach wi├¬ksze szkody powodowa┬│y tylko dwa gatunki – czterooczak limbowiec (Polygraphus grandiclava) i borecznik jasnonogi (Diprion pallipes), doprowadzaj┬▒c do zamierania ga┬│├¬zi w pierwszym przypadku i ogo┬│acania ich z li┬Âci w drugim. Z kolei ┬┐erowanie borecznika rudego (Neodiprion sertifer) wp┬│ywa hamuj┬▒co na przyrost drzew. Owad ten zasiedla przewa┬┐nie m┬│ode drzewka (tak┬┐e sosny zwyczajnej, wejmutki, kosodrzewiny, sosny czarnej i innych) i sk┬│ada jaja przy brzegach igie┬│. Larwy wyl├¬gaj┬▒ si├¬ na wiosn├¬ i przez maj i czerwiec zjadaj┬▒ stare ig┬│y, pozostawiaj┬▒c m┬│ode p├¬dy. Poza tym limba jest g┬│ównym gospodarzem nast├¬puj┬▒cych owadów, uznawanych za jej szkodniki: borecznik podobny (Diprion similis), zakorek czarny (Hylastes ater) i cetyniec wi├¬kszy (Tomicus piniperda). Pomocniczo ┬┐eruje na niej tak┬┐e zwójka sosnóweczka (Rhyacionia buoliana) oraz niektóre kornikowate: polesiak obramowany (Hylurgops palliatus), kornik drukarczyk (Ips amitinus), kornik modrzewiowiec (Ips cembrae), kornik zros┬│oz├¬bny (Ips duplicatus) i rytownik czteroz├¬bny (Pityogenes chalcographus). Tylko 5 gatunków, z czego 3 do┬Â├Ž regularnie (Dioryctria abietella, Eupithecia abietaria i Cecidomyia pini), stwierdzane s┬▒ na szyszkach limby, nie powoduj┬▒c jednak istotnych strat w nasionach.

Stosunkowo nied┬│uga lista szkodników i niewielka ich szkodliwo┬Â├Ž t┬│umaczona jest zarówno odporno┬Âci┬▒ limby, jak i wp┬│ywem surowych warunków klimatycznych na siedliskach zajmowanych przez limb├¬.

M┬│ode limby bywaj┬▒ spa┬│owywane przez jelenie. Podczas zim ich kora bywa zgryzana tak┬┐e przez zaj┬▒ce i gryzonie.

Choroby

Sosny limby atakuje szereg patogenów grzybowych, wywo┬│uj┬▒cych choroby, wp┬│ywaj┬▒cych negatywnie na przyrost roczny i ogóln┬▒ kondycj├¬ ro┬Âlin. Limba jest g┬│ównym gospodarzem opie├▒ki ciemnej (Armillaria ostoyae), grzyba paso┬┐ytniczego powoduj┬▒cego bia┬│┬▒ zgnilizn├¬ korzeni. Dotyka jej tak┬┐e zamieranie p├¬dów sosny, któr┬▒ u limb wywo┬│uje grzyb Gremmeniella abietina. Jego rasa europejska atakuje z regu┬│y górne partie drzewa. Grzyb mo┬┐e rozwija├Ž si├¬ pod pokryw┬▒ ┬Âniegu, w temperaturze bliskiej 0 °C, gdy┬┐ sprzyjaj┬▒ mu niska temperatura, du┬┐a wilgotno┬Â├Ž i fakt, ┬┐e drzewo w okresie zimowym jest w stanie u┬Âpienia. Siewki i m┬│ode drzewka mog┬▒ zamiera├Ž w pierwszym roku od infekcji, a starsze drzewa w ci┬▒gu kilku lat. Choroba znana jest w Europie od 1888 r. Symptomy infekcji to np. br┬▒zowienie i opadanie igie┬│, ┬┐ó┬│cenie podstaw igie┬│, zrakowacenia ga┬│┬▒zek i zamieranie ca┬│ych p├¬dów. Gro┬╝ny dla limby mo┬┐e by├Ž tak┬┐e grzyb Mycosphaerella pini niszcz┬▒cy ig┬│y oraz Sirococcus conigenus powoduj┬▒cy zamieranie p├¬dów ┬Âwierka, ale atakuj┬▒cy te┬┐ sosny, szczególnie na wspólnych stanowiskach, przy du┬┐ej wilgotno┬Âci. Rzadziej na limbach paso┬┐ytuje Crumenulopsis sororia powoduj┬▒cy powstawanie raków drzewnych na ga┬│├¬ziach, korzeniowiec drobnopory (Heterobasidion parviporum) oraz Sphaeropsis sapinea powoduj┬▒cy zasychanie wierzcho┬│ków p├¬dów.

Sosn├¬ limb├¬ cechuje wysoka odporno┬Â├Ž na rdz├¬ wejmutkowo-porzeczkow┬▒, chorob├¬ sosen wywo┬│ywan┬▒ przez grzyb Cronartium ribicola.


Fitosocjologia

W klasyfikacji fitosocjologicznej Pinus cembra znalaz┬│a si├¬ pocz┬▒tkowo w zespole ┬Âwierczyny górnoreglowej o nazwie Piceetum exelsae myrtilletosum, którego facj├¬ stanowi bór limbowo-┬Âwierkowy. W latach 70. XX wieku wyró┬┐niony zosta┬│ osobny zespó┬│ górskiego boru limbowo-┬Âwierkowego Cembro-Piceetum Myczk. 1970, nazwany pó┬╝niej Pino cembrae-Piceetum Myczkowski et Lesi├▒ski 1974. Zespó┬│ ten stanowi lu┬╝ny bór ┬Âwierkowy z domieszk┬▒ limby i modrzewia europejskiego, rosn┬▒cy w niewielkiej strefie przej┬Âciowej pomi├¬dzy zwartym borem ┬Âwierkowym regla górnego a zaro┬Âlami kosodrzewiny w Tatrach Wysokich, obejmuj┬▒cy tak┬┐e ich lu┬╝ne skupienia (1500–1700 m n.p.m.). Skupiska te traktowane s┬▒ w tym uj├¬ciu jako relikt zespo┬│u zbli┬┐onego do zbiorowisk tworz┬▒cych pi├¬tro limbowo-modrzewiowe w ┬Ârodkowych Aplach (Vaccinio-Pinetum cembrae). W tej klasyfikacji fitosocjologicznej zbiorowiska z P. cembra znajduj┬▒ si├¬ w klasie Vaccinio-Piceetea, rz├¬dzie Piceetalia abietis, zwi┬▒zku Piceion abietis, podzwi┬▒zku Vaccinio-Piceenion, zespole Pino cembrae-Piceetum.

Wspó┬│czesne monografie fitosocjologiczne nie wyró┬┐niaj┬▒ zespo┬│u Pino cembrae-Piceetum. Traktuj┬▒ jego zbiorowiska jako lokaln┬▒ form├¬ wysoko┬Âciow┬▒ zespo┬│u acydofilnych zachodniokarpackich ┬Âwierczyn górnoreglowych Plagiothecio-Piceetum (tatricum) lub jako rzadki sk┬│adnik fitocenoz zespo┬│u górnoreglowej ┬Âwierczyny karpackiej Plagiothecio-Piceetum. Zbiorowiska tych zespo┬│ów s┬▒ borami ┬Âwierkowymi z niewielkim udzia┬│em jarz├¬biny, a tylko w obr├¬bie Tatr domieszk├¬ mo┬┐e stanowi├Ž sosna limba i modrzew europejski. Limba jest uznawana za gatunek charakterystyczny dla zwi┬▒zku zespo┬│ów Piceion abietis Paw┬│. et all. 1928 (okre┬Âlanego tak┬┐e jako Vaccinio-Piceion Br.-Bl. 1938), obejmuj┬▒cego zbiorowiska borów ┬Âwierkowych lub jod┬│owych[54], oraz wyodr├¬bnianego z niego podzwi┬▒zku Rhododendro-Vaccinienion[53], obejmuj┬▒cego g┬│ównie wysokogórskie zaro┬Âla kosodrzewiny i ró┬┐aneczników.

Zastosowanie:

Ro┬Âlina ozdobna
Drzewo ozdobne, dekoracyjne ze wzgl├¬du na g├¬st┬▒ i regularn┬▒ koron├¬ uga┬│├¬zion┬▒ do ziemi, wykszta┬│can┬▒, gdy ro┬Ânie jako soliter. Dawniej gatunek by┬│ cz├¬┬Âciej sadzony i stare okazy spotykane s┬▒ w parkach, najcz├¬┬Âciej dworskich, zarówno w Polsce, jak i w innych krajach, np. w Anglii. Ze wzgl├¬du na wolny wzrost niegdy┬ wiele m┬│odych drzew by┬│o wykopywanych w górach i przesadzanych do ogrodów i lasów poza nimi. Od po┬│owy XX wieku gatunek jest jednak rzadko sadzony w celach ozdobnych. Zalecany jest tymczasem ze wzgl├¬du na swoje niskie wymagania, odporno┬Â├Ž i plastyczno┬Â├Ž. Sosna ta polecana jest do kontrastowego zestawiania z gatunkami o jasnym ulistnieniu i budynkami o jasnych ┬Âcianach. Rekomendowana jest w szczególno┬Âci do sadzenia na terenach zielonych w górach – przy schroniskach i w┬Âród zabudowy wypoczynkowej. Limba wykorzystywana jest tak┬┐e do formowania bonsai.
Surowiec drzewny
Drewno limby jest mi├¬kkie i ┬│atwe w obróbce, lekkie i trwa┬│e (w tym odporne na uszkodzenia od owadów) oraz specyficznie aromatyczne, ze wzgl├¬du na siln┬▒ wo├▒ ┬┐ywiczn┬▒. Z powodu swych w┬│a┬Âciwo┬Âci by┬│o od dawna bardzo cenione i wszechstronnie wykorzystywane w stolarstwie, meblarstwie i rze┬╝biarstwie. Z powodu silnej woni odstraszaj┬▒cej owady, z desek limbowych górale podhala├▒scy wyrabiali skrzynie i szafy u┬┐ywane do przechowywania ubra├▒, dokumentów i ksi┬▒┬┐ek. Z drewna limby wytwarzano ró┬┐ne inne meble i narz├¬dzia oraz instrumenty muzyczne. Jako surowiec budowlany limba wykorzystywana by┬│a w Karpatach Wschodnich. ┬»ywic├¬ dodawano do kadzide┬│.
Wysokogórskie drzewostany sosny limby w Tyrolu, w szczególno┬Âci w dolinie Viggartal, zosta┬│y w znacznym stopniu wyci├¬te ju┬┐ w ┬Âredniowieczu. Pozyskane w ten sposób drewno przeznaczano g┬│ównie na potrzeby rozwijaj┬▒cego si├¬ górnictwa.
Z powodu ochrony prawnej gatunku i jego siedlisk wykorzystanie limby jako surowca drzewnego zosta┬│o znacznie ograniczone w XX wieku.
Wspó┬│cze┬Ânie surowiec drzewny z limby pozyskiwany jest g┬│ównie w obszarach jej masowego jeszcze wyst├¬powania. Tak jest w austriackim Tyrolu, gdzie limba wci┬▒┬┐ ma istotny udzia┬│ w tamtejszych lasach. Zasoby tego gatunku obliczane s┬▒ tam na 2,6 miliona m³, roczny przyrost wynosi 41 tys. m³, z czego pozyskiwanych jest ok. 7 tys. m³.
Nasadzenia biotechniczne
Powolny wzrost limby sprawia, ┬┐e jest cennym drzewem o dzia┬│aniu przeciwlawinowym w warunkach subalpejskich i ograniczaj┬▒cym skutki powodzi w górach. Wysadza si├¬ w tym celu limby w postaci kilkuletnich sadzonek. Wykazuj┬▒ one wi├¬ksz┬▒ ┬┐ywotno┬Â├Ž, ca┬│o┬Âciowo szybszy i wy┬┐szy wzrost ni┬┐ sadzonki modrzewia, jarz├¬biny czy olszy zielonej. Obecno┬Â├Ž limby w drzewostanach iglastych ze ┬Âwierkiem i modrzewiem, dzia┬│a os┬│aniaj┬▒co i podwy┬┐sza ich odporno┬Â├Ž na dzia┬│anie wiatru, ograniczaj┬▒c wyst├¬powanie wiatro┬│omów i wywrotów.
Ro┬Âlina jadalna
Nasiona limby zwane „orzeszkami” maj┬▒ smak opisywany jako przyjemny. Zbieranie nasion sosen przez ludzi jako pokarmu ma d┬│ug┬▒ histori├¬. W Europie i Azji nasiona limby, sosny syberyjskiej, korea├▒skiej i pinii by┬│y pozyskiwanie z naturalnych drzewostanów od czasów prehistorycznych. W XX wieku nasiona limby i sosny syberyjskiej by┬│y popularne na Syberii i eksportowane do Norwegii. W okresie zimowym nasiona sosen stanowi┬│y miejscami podstawowe ┬╝ród┬│o po┬┐ywienia. Dawniej nasiona limby tak┬┐e w Tatrach zbierano w wi├¬kszych ilo┬Âciach i np. sprzedawano na targu w Liptowskim Gródku. We W┬│oszech poza spo┬┐ywaniem nasion, ich ┬│upiny u┬┐ywane s┬▒ do aromatyzowania i barwienia napoju grappa.
Ro┬Âlina lecznicza
Limba wykorzystywana by┬│a dawniej jako ro┬Âlina lecznicza ze wzgl├¬du na sw┬▒ zdolno┬Â├Ž do zabli┬╝niania ran i ┬┐ywotno┬Â├Ž. W praktykach znachorskich stosowano kor├¬, popió┬│ i nasiona tego gatunku. Przed po┬│ow┬▒ XVII wieku Christian Augustini ab Hortis odkry┬│ olej limbowy, który nast├¬pnie by┬│ wytwarzany i oferowany jako lek w okolicy Tatr do pocz┬▒tków XIX wieku. Wcze┬Âniej zrezygnowano ze stosowania w praktykach leczniczych innych produktów pochodz┬▒cych od limby. Olej limbowy (oleum limbae, oleum libani) nazywano te┬┐ balsamem karpackim (balsamum carpathicum). Do jego wyrobu wykorzystywano p├¬dy, rzadziej kor├¬ i drewno. Stosowany by┬│ zewn├¬trznie i wewn├¬trznie. Pó┬╝niejsze badania zawarto┬Âci zwi┬▒zków fenolowych oraz dzia┬│ania przeciwutleniaj┬▒cego i przeciwbakteryjnego wyci┬▒gów z kory i igie┬│ sosny limby wykaza┬│y, ┬┐e wyci┬▒g z kory ma wy┬┐sz┬▒ zawarto┬Â├Ž fenoli i flawonoidów ni┬┐ ekstrakt z igie┬│. Oba wyci┬▒gi, przy czym wyci┬▒g z kory silniej, dzia┬│aj┬▒ hamuj┬▒co na rozwój bakterii i grzybów: gronkowca z┬│ocistego (Staphylococcus aureus), Sarcina lutea, Bacillus cereus, pa┬│eczk├¬ okr├¬┬┐nicy (Escherichia coli), pa┬│eczk├¬ ropy b┬│├¬kitnej (Pseudomonas aeruginosa) i Candida albicans.
Dendrochronologia
Sosna limba jest g┬│ównym gatunkiem drzewa, obok modrzewia europejskiego i ┬Âwierka pospolitego, wykorzystanym do ustalenia najd┬│u┬┐szej na ┬Âwiecie ci┬▒g┬│ej skali dendrochronologicznej obszarów wysokogórskich, nazwanej przez autorów EACC (ang. Eastern Alpine Conifer Chronology). Skala ta obejmuje 9111 lat (od 7109 p.n.e. do 2002 n.e.) i powsta┬│a na podstawie analizy próbek z miejsc zlokalizowanych powy┬┐ej 2000 m n.p.m., g┬│ównie w Alpach Wschodnich.

ZmiennosŠ:

Synonimy: Apinus cembra (L.) Neck., Pinea cembra (L.) Opiz, Pinus cembra subsp. communis Endl., Pinus cembra var. helvetica Lodd. ex Loudon, Pinus montana Lam., Pinus montana Salisb., Strobus cembra (L.) Moldenke.

Pozycja gatunku w obrêbie rodzaju Pinus:
podrodzaj Strobus
sekcja Quinquefoliae
podsekcja Strobus
gatunek P. cembra

Jest to jeden z pi├¬ciu gatunk├│w sosen opisanych przez Linneusza w Species Plantarum (obok P. pinea, P. strobus, P. sylvestris i P. taeda). Sosna limba jest blisko spokrewniona z sosn┬▒ syberyjsk┬▒ (P. sibirica) i niekt├│rzy systematycy ┬│┬▒cz┬▒ te dwa gatunki w jeden Pinus cembra s.l. lub w┬│┬▒czaj┬▒ sosn├¬ syberyjsk┬▒ do sosny limby w randze podgatunku Pinus cembra L. subsp. sibirica (Du Tour) Krylov. Oba gatunki cechuj┬▒ si├¬ znikom┬▒ odmienno┬Âci┬▒ genetyczn┬▒, co ┬Âwiadczy o stosunkowo niedawnej specjacji mimo znacznej wsp├│┬│cze┬Ânie dysjunkcji mi├¬dzy ich zasi├¬gami. Kolejnym gatunkiem blisko z nimi spokrewnionym jest sosna kar┬│owa, zwana kosolimb┬▒ (P. pumila).

Zmienno┬Â├Ž wewn┬▒trzgatunkowa jest bardzo ma┬│a. Znanych jest kilka niskiej rangi odmian, dwie formy i ok. 10 kultywar├│w.

Ze wzglêdu na wyra¼nie rozcz³onkowany zasiêg wyró¿nia siê kilka odmian geograficznych, jednak ranga taksonomiczna i ró¿nice morfologiczne s± bardzo ma³e:
var. helvetica Schenck – odmiana szwajcarska,
var. carpatica Svoboda – odmiana karpacka (obejmuje zar├│wno populacje tatrza├▒skie, jak i wschodniokarpackie),
var. tatrica Svoboda – odmiana tatrza├▒ska,
var. transsilvanica Svoboda – odmiana transylwa├▒ska (wschodniokarpacka).

Opisano dwie formy:
f. prostrata L├Ąmmermayr – forma wzrostowa o niskim wzro┬Âcie (zwykle do 1,6 m) i mniejszych szyszkach (do 4 cm d┬│ugo┬Âci i 3,5 cm szeroko┬Âci), wyst├¬puje w Alpach,
f. helvetica Clairville – forma szyszkowa pozbawiona antocyjan├│w, st┬▒d szyszki pocz┬▒tkowo s┬▒ ┬┐├│┬│tozielone, p├│┬╝niej zielone. Stwierdzona w Szwajcarii i Tyrolu (by├Ž mo┬┐e to┬┐sama z odmian┬▒ uprawn┬▒ 'Chlorocarpa').

Spo┬Âr├│d odmian uprawnych wyr├│┬┐nia si├¬:
'Argentea' – ig┬│y jasnozielone, podobna do 'Viridis',
'Aurea' – ig┬│y ┬┐├│┬│tawe,
'Chlorocarpa' – szyszki ┬┐├│┬│tozielone,
'Columnaris' – korona walcowata, ga┬│├¬zie skierowane ku g├│rze,
'Compacta' – korona regularna, sto┬┐kowata,
'Globe' – niska i g├¬sta (do 2 m) korona, ig┬│y grube z nalotem niebieskim,
'Pygmaea' – odmiana kar┬│owa o niskim wzro┬Âcie, kr├│tkich ga┬│├¬ziach i ig┬│ach,
'Viridis' – ig┬│y ┬┐ywozielone,
'Variegata' i 'Aureovariegata' – ig┬│y zielone i ┬┐├│┬│te oraz ┬┐├│┬│to-zielone.

Pr├│by krzy┬┐owania limby z innymi sosnami powiod┬│y si├¬ tylko dla P. wallichiana oraz P. monticola. P. cembra ├ŚP. wallichiana ma cechy po┬Ârednie mi├¬dzy gatunkami, w tym ┬Âredni┬▒ odporno┬Â├Ž na rdz├¬ wejmutkowo-porzeczkow┬▒ (wy┬┐sz┬▒ ni┬┐ sosna himalajska) i ┬Ârednie tempo wzrostu (wy┬┐sze ni┬┐ limba). Hybryda P. cembra ├ŚP. monticola wykazuje heterozj├¬ cech wzrostu.

Zagro┐enia i ochrona:

Mi├¬dzynarodowa organizacja IUCN przyzna┬│a temu gatunkowi kategori├¬ zagro┬┐enia w skali ca┬│ego ┬Âwiata LC (least concern), czyli jest gatunkiem najmniejszej troski, niespe┬│niaj┬▒cym kryteriów gatunków zagro┬┐onych. Sosna limba nie znalaz┬│a si├¬ tak┬┐e na Czerwonej li┬Âcie ro┬Âlin Polski.

Zagro┬┐eniem dla gatunku by┬│a w przesz┬│o┬Âci wycinka drzew w celu pozyskania cennego surowca drzewnego (u┬┐ywanego do wyrobu mebli i w rze┬╝biarstwie) oraz obszarów pod pastwiska. Dzia┬│anie to doprowadzi┬│o do znacznego ograniczenia naturalnego zasi├¬gu P. cembra do niewielkich stanowisk w trudno dost├¬pnych rejonach gór. Na prze┬│omie XIX i XX wieku Towarzystwo Tatrza├▒skie chc┬▒c odnowi├Ž populacje limby w Tatrach, przeprowadzi┬│o akcj├¬ nasadze├▒ na ró┬┐nych obszarach w granicach obecnego Tatrza├▒skiego Parku Narodowego. By┬│y to limby niewiadomego pochodzenia, posadzone m.in. na ┬Žwi├▒skiej Turni w Dolinie Ko┬Âcieliskiej. Podobne dzia┬│ania nasadze├▒ i wysiewu limb niewiadomego pochodzenia po s┬│owackiej stronie Tatr podejmowa┬│o w drugiej po┬│owie XIX wieku W├¬gierskie Towarzystwo Karpackie. Jest to sprzeczne ze wspó┬│czesnymi strategiami ochrony, które zalecaj┬▒ eliminowanie z danej flory elementów dla niej obcych, ┬┐eby zapobiega├Ž erozji zasobów genowych. Z drugiej strony ma┬│e, izolowane populacje w Tatrach nara┬┐one s┬▒ na chów wsobny, równie┬┐ niekorzystny. Badania molekularne wykaza┬│y jednak, ┬┐e populacje z Doliny Ko┬Âcieliskiej, pochodz┬▒ce z nasadze├▒, nie ró┬┐ni┬▒ si├¬ od tych rodzimych. W zwi┬▒zku z zaobserwowanym ich wymieraniem (10% w ci┬▒gu 15 lat) postulowane jest przygotowanie dla nich planu ochrony.

Naturalne stanowiska limby oraz sztuczne nasadzenia w Tatrach chronione s± na terenie Tatrzañskiego Parku Narodowego i gatunek nie jest w Polsce zagro¿ony. Najliczniej wystêpuje w pobli¿u Morskiego Oka i Doliny Roztoki. Natywne, tatrzañskie populacje limby znajduj± siê m.in. na Hali G±sienicowej i Wo³oszynie po stronie polskiej oraz na Kazalnicy £omnickiej i w Dolinie M³ynickiej po stronie s³owackiej.

W Alpach, wed┬│ug IUCN, zagro┬┐eniem w XXI wieku jest coraz bardziej masowa turystyka narciarska, która wi┬▒┬┐e si├¬ z rozbudow┬▒ infrastruktury towarzysz┬▒cej. Prowadzi to do fragmentacji lasów i utrudnia naturalne odnawianie si├¬ populacji. W zwi┬▒zku z przewidywaniami zmianami klimatycznymi w ci┬▒gu XXI wieku, w zale┬┐no┬Âci od modelu oczekuje si├¬ ró┬┐nego zwi├¬kszenia górnej granicy zasi├¬gu pionowego, przy jednoczesnym wzro┬Âcie konkurencji innych gatunków na ni┬┐szych wysoko┬Âciach. W sumie ocenia si├¬, ┬┐e gatunek straci od 53% do 72% swoich siedlisk, cho├Ž jednocze┬Ânie za podstawowy czynnik dla kszta┬│towania si├¬ przysz┬│ych zasobów gatunków wskazuje si├¬ gospodark├¬ le┬Ân┬▒.

Na terenie Polski limba podlega ┬Âcis┬│ej ochronie gatunkowej nieprzerwanie od 1946 roku. Chroniona jest tak┬┐e na S┬│owacji od 1958 roku.

Okazy sosny limby, tak jak i innych drzew, mog┬▒ by├Ž obj├¬te w Polsce ochron┬▒ prawn┬▒ jako pomniki przyrody. Rekomendowana jest ochrona pomnikowa drzew, których obwód w pier┬Ânicy jest wi├¬kszy ni┬┐ 150 cm. Przyk┬│ady pomnikowych limb:
drzewo przy schronisku na Jaworzynie Krynickiej, wed┬│ug miejscowych posadzone przez adiutanta Józefa Pi┬│sudskiego. Przy tej limbie znajduje si├¬ przystanek nr 4 ┬Âcie┬┐ki przyrodniczo-edukacyjnej "Na stoku Jaworzyny Krynickiej",
okaz w miejscowo┬Âci Liskowate (obwód 170 cm, wysoko┬Â├Ž 15,5 m),
dwa drzewa w Jedlinie-Zdroju – przy ul. Cmentarnej i przy ul. Pozna├▒skiej.

Zespó┬│ ro┬Âlinny Pino cembrae-Piceetum, wyodr├¬bniany przez niektóre ┬╝ród┬│a fitosocjologiczne, jest podstaw┬▒ do wyró┬┐nienia siedliska przyrodniczego, wymagaj┬▒cego ochrony w obszarach Natura 2000, pod kodem 9420 – górski bór limbowo-┬Âwierkowy. Ca┬│o┬Â├Ž obszaru wyst├¬powania tego boru w Polsce jest obj├¬ta ochron┬▒ ┬Âcis┬│┬▒ w Tatrza├▒skim Parku Narodowym. Lasy limbowe chronione s┬▒ tak┬┐e w sieci parków narodowych i rezerwatów tak┬┐e na pozosta┬│ych stanowiskach wyspowych w Karpatach na terenie Rumunii, z najwi├¬ksz┬▒ populacj┬▒ w granicach Parku Narodowego Retezat. Tak┬┐e w Alpach limba jest przedmiotem ochrony w Szwajcarskim Parku Narodowym, w parkach narodowych Austrii (zw┬│aszcza w Wysokich Taurach) i we W┬│oszech (Park Narodowy Stelvio

Zasiŕg wystŕpowania:

┬áWyst├¬puje w g├│rach centralnej Europy na obszarze Alp i Karpat (Tatry, Karpaty Wschodnie i Po┬│udniowe). Ro┬Ânie w borach z udzia┬│em modrzewia europejskiego najcz├¬┬Âciej na wysoko┬Âciach w przedziale 1400–2500 m n.p.m. Jest to drzewo wolno rosn┬▒ce i d┬│ugowieczne, bardzo odporne na niskie temperatury, wiatry i szkodniki. Drewno limby by┬│o dawniej wszechstronnie u┬┐ytkowane, nasiona za┬Â, zwane orzeszkami, by┬│y wykorzystywane jako jadalne i lecznicze. Z p├¬d├│w i ┬┐ywicy destylowano olej limbowy. Ze wzgl├¬du na intensywn┬▒ wycink├¬ drzew, zasi├¬g gatunku uleg┬│ w przesz┬│o┬Âci znacznemu zmniejszeniu. W niekt├│rych krajach limba podlega prawnej ochronie gatunkowej (m.in. w Polsce), a jej siedliska chronione s┬▒ w parkach narodowych i obszarach Natura 2000. Limba nale┬┐y do gatunk├│w raczej rzadko uprawianych poza naturalnym zasi├¬giem, g┬│├│wnie z powodu trudno┬Âci ze zdobyciem nasion oraz wolnego wzrostu.

Ciekawostki:

Sosna limba ju┬┐ w 1652 roku posadzona zosta┬│a w Królewskich Ogrodach Botanicznych Jana II Kazimierza w Warszawie.

Inne:

Uprawa

Wymagania
Drzewo bardzo odporne na silne wiatry, szkodniki i choroby, dobrze znosi bardzo niskie temperatury, oki┬Â├Ž i warunki miejskie, a nawet ro┬Ânie bez problemów na terenach przemys┬│owych. Najlepiej jednak udaje si├¬ na glebie ┬┐yznej i ┬Âwie┬┐ej oraz w klimacie wilgotnym. ┬Čle ro┬Ânie na glebie ci├¬┬┐kiej i w miejscach podmok┬│ych. Problem sprawi├Ž mo┬┐e opie├▒ka miodowa w przypadku posadzenia tego gatunku na gruntach pole┬Ânych. Poniewa┬┐ drzewo to ma du┬┐e wymagania ┬Âwietlne i wolno ro┬Ânie – nale┬┐y je sadzi├Ž w du┬┐ej odleg┬│o┬Âci od innych drzew, ewentualnie w s┬▒siedztwie odmian niskorosn┬▒cych.
Rozmna┬┐anie
Zalecane jest szczepienie zrazów na podk┬│adkach z sosny zwyczajnej poniewa┬┐, przy┬Âpiesza to wzrost dwukrotnie. W dodatku, je┬Âli u┬┐yje si├¬ zrazów z górnej cz├¬┬Âci korony starego drzewa – mo┬┐na uzyska├Ž m┬│ody okaz szyszkuj┬▒cy ju┬┐ po 3–5 latach. Chc┬▒c uzyska├Ž siewki limby, nale┬┐y dwuletnie szyszki zebra├Ž w drugiej po┬│owie wrze┬Ânia. Po wy┬│uskaniu nasion mo┬┐na je wysia├Ž od razu, ewentualnie po poddaniu stratyfikacji wysia├Ž na prze┬│omie kwietnia i maja. Ze wzgl├¬du na wyjadanie kie┬│kuj┬▒cych nasion przez gryzonie i ptaki – warto miejsce uprawy przed nimi zabezpieczy├Ž.

Biblioghrafia:

W│aÂciwoÂci

Stopie˝ z│o┐enia liÂcia : Prosty

Ogonek liÂcia : Siedz┬▒cy

Kolor : ¯ó³ty

Kolor : Zielony

Kolor : Wielokolorowy

Kolor : Pomara├▒czowy

Okres kwitnienia

Czerwiec Lipiec

Gatunek pod ochron▒

Gatunek leczniczy

Drzewa i krzewy iglaste

Stanowisko s│oneczne

RoÂlina uprawiana

-
RODZINA Pinaceae (sosnowate) -iloŠ 3
Picea abies(┬Žwierk pospolity), Pinus sylvestris(Sosna zwyczajna), Pinus cembra(Sosna limba),

Liczba komentarzy 0

Dodaj komentarz.



Zdjŕcia


Wspˇlne cechy dla Pinaceae (sosnowate)

- Drzewa lub krzewy iglaste
- r_uprawiana
- LiÂcie siedzace
- Stopie˝ zlo┐enia liÂcia prosty
- Kolor ┐ˇ│ty
- Kolor zielony
- Kolor wielokolorowy


RODZINA Pinaceae (sosnowate) -iloŠ 3
Picea abies(┬Žwierk pospolity),
Pinus sylvestris(Sosna zwyczajna),
Pinus cembra(Sosna limba),